جمهوری اسلامی طی نزدیک به پنج دهه گذشته توانسته است ساختارهای نظامی، امنیتی و اداری خود را تثبیت کند و با تکیه بر ابزارهای قدرت سخت، بقای خود را تضمین نماید. با این حال، واقعیتی که نمیتوان از آن چشم پوشید، ضعف عمیق این نظام در حوزه مشروعیت اجتماعی است؛ ضعفی که در بزنگاههای تاریخی بارها خود را نشان داده و شکاف میان حکومت و جامعه را آشکارتر کرده است.
پرسش اصلی این است که آیا یک نظام سیاسی بدون پشتوانه اجتماعی پایدار میماند؟ تجربههای تاریخی نشان میدهد که هیچ حکومتی صرفاً با اتکا به قدرت نظامی و امنیتی قادر به ادامه حیات بلندمدت نیست. مشروعیت، سرمایهای است که اگر از دست برود، حتی مستحکمترین ساختارها را نیز در معرض فرسایش قرار میدهد.
در مورد ایران، مسئله تنها نارضایتی عمومی نیست، بلکه پراکندگی این نارضایتیهاست. جامعه ایران از گروههای متنوع ملتها، زبانها و فرهنگها تشکیل شده است؛ تورکها، کوردها، عربها، بلوچها و فارسها هر کدام تجربهها و مطالبات خاص خود را دارند. آنچه تاکنون مانع شکلگیری یک تغییر بنیادین شده، نبود همگرایی میان این مطالبات و تبدیل آنها به یک خواست مشترک ملی بوده است.
حاکمیت بهخوبی از این واقعیت آگاه است. یکی از مهمترین ابزارهای بقا برای جمهوری اسلامی، مدیریت و گاه تعمیق شکافهای اجتماعی و قومی است. تفرقه، بیاعتمادی متقابل و برجستهسازی اختلافات، به حکومت این امکان را داده است که از شکلگیری یک جبهه متحد جلوگیری کند.
در این میان، برخی جریانهای سیاسی که خود را بهعنوان آلترناتیو معرفی میکنند، نهتنها نتوانستهاند اعتماد عمومی را جلب کنند، بلکه در مواردی به تشدید شکافها نیز دامن زدهاند. هر پروژه سیاسی که نتواند تنوع جامعه ایران را به رسمیت بشناسد و بر پایه مشارکت برابر همه گروهها شکل نگیرد، عملاً به بازتولید همان چرخهای کمک میکند که به بقای وضعیت موجود انجامیده است.
بنابراین، مسیر تغییر در ایران را باید در بازتعریف مفهوم «همبستگی» جستوجو کرد. این همبستگی نه به معنای یکسانسازی، بلکه به معنای پذیرش تفاوتها و حرکت بهسوی اهداف مشترک است؛ اهدافی همچون آزادی، عدالت، کرامت انسانی و مشارکت برابر در تعیین سرنوشت.
اگر این همگرایی شکل بگیرد، مهمترین ابزار بقای حکومت—یعنی تفرقه—کارایی خود را از دست خواهد داد. در چنین شرایطی، ساختاری که از درون با بحران مشروعیت مواجه است، در برابر فشار یک جامعه متحد، توان مقاومت بلندمدت نخواهد داشت.
