تحولات پرشتاب خاورمیانه بار دیگر نشان داد که هیچ ساختار سیاسیِ مبتنی بر تمرکز افراطی قدرت و سرکوب سیستماتیک، ابدی نیست. منطقهای که طی دههها میدان رقابت قدرتهای جهانی و بازیگران ایدئولوژیک بوده، امروز در مرحلهای تازه از بازآرایی ژئوپلیتیک قرار گرفته است. در این میان، ایران بیش از هر زمان دیگری با بحرانهای انباشتهی داخلی و فشارهای بیرونی روبهروست؛ بحرانهایی که نه ناگهانی، بلکه حاصل سالها
انسداد سیاسی، سرکوب تنوع ملی و بیتوجهی به مطالبات ساختاری ملتهای غیرفارس بوده است.
فروپاشی تدریجی مرکزگرایی
نظام سیاسی مستقر در تهران، چه در دورهی سلطنت پهلوی و چه در دورهی جمهوری اسلامی، بر یک اصل مشترک استوار بوده است: تمرکز قدرت در مرکز و انکار تنوع ملی. این الگو در کوتاهمدت ممکن است ثبات ظاهری ایجاد کند، اما در بلندمدت به فرسایش مشروعیت و انباشت نارضایتی میانجامد. امروز نشانههای این فرسایش بهوضوح دیده میشود؛ بحران اقتصادی، شکاف اجتماعی، مهاجرت گسترده نخبگان، و کاهش سرمایهی اجتماعی نظام.
تنشهای منطقهای و درگیریهای نظامی اخیر نیز این وضعیت را تشدید کردهاند. هرگونه جنگ یا تقابل خارجی، در شرایطی که انسجام داخلی شکننده است، نه موجب همگرایی پایدار بلکه باعث عمیقتر شدن شکافهای داخلی میشود. زیرا جامعهای که از مشارکت سیاسی و حقوق برابر محروم بوده، انگیزهای برای دفاع از ساختاری که خود را نمایندهی آن نمیداند، نخواهد داشت.
مسئله ملی و لحظه تاریخی
آزربایجان جنوبی طی یک قرن گذشته یکی از کانونهای اصلی مطالبهگری در ایران بوده است؛ از جنبش مشروطه تا حرکتهای معاصر هویتطلبانه. مسئلهی زبان مادری، توسعه نامتوازن، تبعیض فرهنگی و امنیتیسازی فعالیتهای مدنی، همگی بخشی از تجربهی تاریخی این منطقه است.
امروز، در شرایطی که ساختار مرکزی با بحران مشروعیت و کارآمدی روبهروست، پرسش اساسی این است: آیا میتوان آیندهای متفاوت را تصور کرد؟ آیندهای که در آن، آزربایجان نه حاشیهی سیاسی، بلکه بازیگری تعیینکننده در سرنوشت خویش باشد؟
تحولات ژئوپلیتیک منطقه، تغییر موازنههای قدرت، و افزایش نقش بازیگران منطقهای مانند جمهوری آذربایجان و ترکیه، موقعیت آزربایجان جنوبی را نیز در معادلات جدید برجسته کرده است. دیگر نمیتوان این منطقه را صرفاً یک واحد اداری در چارچوب مرکزگرای تهران دانست؛ بلکه باید آن را بخشی از یک جغرافیای فرهنگی و تاریخی گستردهتر دید که در تحولات آینده نقش خواهد داشت.
از فروپاشی تا بازسازی
با این حال، آزادی صرفاً محصول فروپاشی یک قدرت مرکزی نیست. تاریخ نشان داده است که خلأ قدرت میتواند به بیثباتی، مداخله خارجی و حتی تجزیه خشونتآمیز بینجامد. بنابراین، اگر سخن از «آزربایجان آزاد» است، باید همزمان از «آزربایجان مسئول» نیز سخن گفت؛ آزربایجانی که پروژهای روشن برای حکمرانی دموکراتیک، توسعه پایدار و همزیستی مسالمتآمیز با دیگر ملتهای منطقه داشته باشد.
مدلهایی چون فدرالیسم، خودمختاری منطقهای یا ساختارهای غیرمتمرکز میتوانند زمینهای برای بازتعریف رابطهی مرکز و پیرامون فراهم کنند. مسئله اصلی، حق تعیین سرنوشت در چارچوبی دموکراتیک و مبتنی بر رأی آزاد مردم است؛ نه تصمیمی تحمیلی از بیرون و نه تداوم انکار از سوی مرکز.
وقتی ساختارهای سیاسی مشروعیت خود را از دست میدهند، تغییر دیگر یک احتمال دوردست نیست، بلکه به روندی تاریخی تبدیل میشود. نسل جدید آزربایجان آگاهتر، متصلتر به جهان و کمتر وابسته به روایتهای رسمی است. شبکههای اجتماعی، ارتباطات فرامرزی و تحولات منطقهای، آگاهی ملی را تقویت کردهاند.
«دور نیست» به معنای فردا یا ماه آینده نیست؛ بلکه به معنای ورود به دورهای است که در آن، بازتعریف نظم سیاسی ایران اجتنابناپذیر شده است. در چنین دورهای، آزربایجان میتواند از موضع مطالبهگر منفعل به کنشگری فعال تبدیل شود.
تحولات منطقه نشان میدهد که دوران ثباتهای مصنوعی به پایان رسیده است. در چنین بزنگاهی، ملتهایی که آمادهتر، منسجمتر و دارای چشمانداز روشنتر باشند، سهم بیشتری از آینده خواهند داشت.
آزربایجان آزاد، دور نیست.
