خاقان توران عضو شورای مرکزی تشکیلات دیرنیش
در سالهای گذشته، هرگاه سخن از آزربایجان جنوبی و تحولات سیاسی، هویتی و امنیتی آن به میان آمده، توجه افکار عمومی و رسانهها عمدتاً بر غرب آزربایجان و بهویژه شهر اورمیه متمرکز بوده است. با این حال، زنجان و قزوین به عنوان بخش مهمی از حوزه تاریخی و فرهنگی آزربایجان، کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؛ در حالی که این دو استان از منظر ژئوپلیتیک، هویتی و امنیتی جایگاهی تعیینکننده در تحولات آینده منطقه دارند.
زنجان و قزوین بخشی جداییناپذیر از جغرافیای تاریخی آزربایجان محسوب میشوند که در یک قرن گذشته در معرض سیاست آسیملاسیون قرار داشتهاند اما با وجود این، این مناطق همچنان توانستهاند بخش مهمی از ویژگیهای فرهنگی و زبانی خود را حفظ کنند و به همین دلیل جایگاه ویژهای در معادلات هویتی آزربایجان جنوبی دارند. امروز اما این دو استان با تهدیدی فراتر از سیاستهای آسیمیلاسیون مواجه هستند.
در شرایط کنونی، با افزایش گمانهزنیها درباره احتمال تشدید جنگ امریکا و ایران و مطرح شدن سناریوهای مختلف درباره مداخله زمینی در ایران، بار دیگر ضرورت توجه به موقعیت زنجان و قزوین بیش از گذشته احساس میشود. در ماههای اخیر، بخش عمده تحلیلها بر احتمال تحولات نظامی در مناطق غربی آزربایجان و بهویژه استان آزربایجان غربی متمرکز بوده است. دلیل این امر نیز نگرانیها درباره پیامدهای امنیتی احتمالی در مناطق مرزی و نقشآفرینی گروههای فعال تروریستی در این جغرافیا بوده است.
اما آنچه کمتر مورد بحث قرار گرفته، موقعیت راهبردی زنجان و قزوین در جنوب و مرکز حوزه آزربایجان است. این دو استان به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی تهران با غرب و شمالغرب ایران، از اهمیت ویژهای برخوردارند و هرگونه تحول امنیتی گسترده در کشور میتواند آنها را به یکی از کانونهای اصلی تحولات تبدیل کند.
در سناریوهای مطرحشده، احتمال ورود نیروهای مسلح کُرد از مرزهای غربی ایران به عنوان بخشی از یک رویارویی گستردهتر مورد بحث قرار گرفته است. فارغ از میزان واقعبینانه بودن چنین سناریوهایی، پیامدهای احتمالی آن برای مناطق ترکنشین آزربایجان جنوبی قابل توجه است.
اگر چنین سناریوهایی تحقق یابند، تمرکز صرف بر آزربایجان غربی و اورمیه نمیتواند تصویری کامل از وضعیت ارائه دهد. زنجان و قزوین نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و راهبردی خود، در معرض پیامدهای مستقیم هرگونه بیثباتی قرار خواهند گرفت. این مناطق به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی حرکت به تهران و چهارراه مسیرهای لجستیکی، میتواند به نقطه تماس نیروهای جمهوری اسلامی و گروههای مسلح کُرد تبدیل شوند.
در این میان، نگرانی اصلی برای بسیاری از فعالان آزربایجانی آن است که مردم ترک این مناطق از دو سو متحمل هزینه شوند؛ از یک طرف پیامدهای سیاستها و تصمیمات حاکمیت مرکزی و از سوی دیگر تبعات درگیریهای احتمالی میان گروههای مسلح کُرد و نیروهای نظامی جمهوری اسلامی.
از سویی دیگر توجه به رخدادها و تحولات امنیتی اخیر در استان زنجان و هدف قرار گرفتن برخی نقاط کلیدی در این استان نشانهای از افزایش اهمیت راهبردی این منطقه در معادلات آینده است.
از این رو، بازخوانی جایگاه زنجان و قزوین در چارچوب آزربایجان جنوبی، دیگر صرفاً یک بحث تاریخی یا هویتی نیست؛ بلکه به موضوعی سیاسی و امنیتی تبدیل شده است. هرگونه تحلیل درباره آینده آزربایجان جنوبی که این دو استان را نادیده بگیرد، تصویری ناقص از واقعیتهای موجود ارائه خواهد داد.
