Bir media orqanı yalnız «xəbər» ilə «rəvayət» arasında aydın sərhəd çəkdiyi zaman etibarını qoruyur. Problem o zaman başlayır ki, media bütün gerçəkliyi əks etdirmək əvəzinə yalnız siyasi layihəsi və ya redaksiya xəttinə uyğun gələn hissəni ön plana çıxarır. Belə bir vəziyyətdə oxucu artıq hadisənin tam mənzərəsi ilə deyil, seçici bir rəvayətlə üzləşir.
İran İnternəşnlın Qərbi Azərbaycanda 1404-cü ilin dey ayı etirazları ilə bağlı son reportajı da bu baxımdan tənqidə məruz qalır. Həmin reportaj etirazları və onların yatırılmasını işıqlandırmaqla yanaşı, Rza Pəhləvini dəstəkləyən şüarlara xüsusi vurğu edir və onları etirazların ümumi mənzərəsinin bir parçası kimi təqdim edir.
Lakin məsələ budur ki, Qərbi Azərbaycanın — xüsusilə Urmiya kimi şəhərlərin — etiraz mühiti o qədər çoxqatlı idi ki, onu tək bir siyasi cərəyanın dəstəyi çərçivəsində ümumiləşdirmək mümkün deyildi. Etirazlardan yayılan video görüntülərində İslam Respublikasına qarşı, eyni zamanda Pəhləviyə qarşı şüarlar da eşidilir; o cümlədən məşhur şüar: «Azərbaycan şərəfdi, Pəhləvi bişərəfdi.»
Əgər hər hansı bir media bu gerçəkliyin həmin hissəsini görməzdən gəlirsə ya onu arxa plana keçirirsə, Azərbaycanın siyasi mühitinin natamam bir mənzərəsini təqdim etmiş olur. Əsas tənqid müxtəlif şüarların mövcudluğuna deyil, onların bir qisminin silinməsinə və ya rəngsizləşdirilməsinə yönəlib.
Azərbaycan son onilliklər ərzində dəfələrlə göstərib ki, özünəməxsus müstəqil siyasi diskursuna malikdir. Bu diskurs mütləq «İslam Respublikası ya Pəhləvi» ikiləminin çərçivəsində formalaşmır. Etirazçıların çoxu hər iki cərəyanı mərkəzçiliyin və öz milli-mədəni tələblərinin göz ardı edilməsinin davamı kimi dəyərləndirir. Elə buna görə etirazlarda həm İslam Respublikasına qarşı, həm də Pəhləvini tənqid edən şüarların eşidilməsi təbiidir.
Bu gerçəkliyi göz ardı etmək yalnız bir xəbər xətası deyil; bu, İrandakı bütün etirazların vahid bir rəhbərlik və ya tək bir siyasi layihə çərçivəsindəki hadisələr olduğu yanılmasını yenidən istehsal etməyə gətirib çıxarır. Halbuki İranın sosial gerçəkliyi çox daha rəngarəng və mürəkkəbdir.
Peşəkar media bütün səsləri əks etdirməlidir — hətta onlar öz üstün rəvayətinə uyğun gəlmədikdə belə. Şüarların bir qismini silmək ya digərlərini seçici şəkildə ön plana çıxarmaq oxucunun etibarını azaldır və xəbərin həqiqətin deyil, siyasi bir layihənin xidmətinə girdiyi təsəvvürünü yaradır.
Qərbi Azərbaycan etirazları, İranın bir çox digər etirazları kimi, fərqli səsləri və müxtəlif tələbləri daşıyırdı. Bu çoxluğun dürüst şəkildə təqdim edilməsi peşəkar jurnalistikanın ilk şərtidir. Gerçəkliyin bir hissəsini silən hər bir media — istər şüurlu, istər şüursuz — reportajlıqdan uzaqlaşmış və siyasi rəvayətsazlıq arenasına daxil olmuşdur.
Möhsün Səadət
