Xaqan Turan, Dirəniş Təşkilatının Mərkəzi Şurasının üzvü
Son illərdə Cənubi Azərbaycandan və onun siyasi, kimlik və təhlükəsizlik proseslərindən söz düşəndə, ictimai rəyin və medianın diqqəti əsasən Qərbi Azərbaycana, xüsusən də Urmiya şəhərinə yönəlib. Bununla belə, Azərbaycanın tarixi və mədəni ərazisinin mühüm hissəsi olan Zəncan və Qəzvin daha az diqqət mərkəzində olub; halbuki bu iki əyalət geosiyasi, kimlik və təhlükəsizlik baxımından regionun gələcək proseslərində həlledici mövqeyə malikdir.
Zəncan və Qəzvin Azərbaycanın tarixi coğrafiyasının ayrılmaz hissəsi hesab olunur və son yüz ildə assimilyasiya siyasətinə məruz qalıb. Buna baxmayaraq, bu bölgələr öz mədəni və dil xüsusiyyətlərinin böyük hissəsini qoruyub saxlaya bilib və məhz buna görə də Cənubi Azərbaycanın kimlik tənliklərində xüsusi yerə malikdir. Bu gün isə hər iki əyalət assimilyasiya siyasətindən daha ciddi bir təhdidlə üz-üzədir.
Hazırkı şəraitdə ABŞ-İran müharibəsinin genişlənməsi ehtimalı barədə fərziyyələrin artması və İranda quru əməliyyatı ssenarilərinin gündəmə gəlməsi ilə Zəncan və Qəzvinin mövqeyinə diqqət yetirilməsi zərurəti bir daha ön plana çıxıb. Son aylarda təhlillərin böyük hissəsi Azərbaycanın qərb bölgələrində, xüsusən də Qərbi Azərbaycan əyalətində hərbi proseslərin baş verməsi ehtimalına yönəlib. Bunun səbəbi isə sərhəd bölgələrində mümkün təhlükəsizlik nəticələri və bu coğrafiyada fəaliyyət göstərən terror qruplarının rolu ilə bağlı narahatlıqlar olub.
Ancaq daha az müzakirə olunan məsələ Zəncan və Qəzvinin Azərbaycan ərazisinin cənubunda və mərkəzində yerləşən strateji mövqeyidir. Bu iki əyalət Tehranı İranın qərbi və şimal-qərbi ilə birləşdirən yol üzərində yerləşdiyinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır və ölkədə hər hansı geniş miqyaslı təhlükəsizlik prosesi onları əsas gərginlik ocaqlarından birinə çevirə bilər.
Gündəmə gətirilən ssenarilərdə İranın qərb sərhədlərindən silahlı kürd qüvvələrinin daha geniş bir qarşıdurmanın hissəsi kimi ölkəyə daxil olması ehtimalı müzakirə olunub. Bu cür ssenarilərin nə dərəcədə real olmasından asılı olmayaraq, onların Cənubi Azərbaycanın türkdilli bölgələri üçün mümkün nəticələri diqqətəlayiqdir.
Əgər bu cür ssenarilər gerçəkləşərsə, yalnız Qərbi Azərbaycan və Urmiyaya diqqət yetirmək vəziyyətin tam mənzərəsini əks etdirə bilməz. Zəncan və Qəzvin də öz coğrafi və strateji mövqeyinə görə hər hansı sabitsizliyin bilavasitə nəticələri ilə üzləşəcək. Bu bölgələr Tehrana aparan əsas yol üzərində və logistik marşrutların kəsişməsində yerləşdiyinə görə İslam Respublikası qüvvələri ilə silahlı kürd qrupları arasında toqquşma nöqtəsinə çevrilə bilər.
Bu arada, bir çox Azərbaycan fəalının əsas narahatlığı bu bölgələrin türk əhalisinin iki cəbhədən zərər çəkməsidir; bir tərəfdən mərkəzi hakimiyyətin siyasət və qərarlarının nəticələri, digər tərəfdən isə silahlı kürd qrupları ilə İslam Respublikasının hərbi qüvvələri arasında mümkün toqquşmaların ağırlığı.
Digər tərəfdən, Zəncan əyalətində son təhlükəsizlik hadisələrinə və bu əyalətdə bəzi əsas nöqtələrin hədəf alınmasına diqqət yetirilməsi, bu bölgənin gələcək proseslərdə strateji əhəmiyyətinin artdığının göstəricisidir.
Bu səbəbdən Zəncan və Qəzvinin Cənubi Azərbaycan çərçivəsindəki mövqeyinin yenidən nəzərdən keçirilməsi artıq sadəcə tarixi və ya kimlik məsələsi deyil, siyasi və təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib. Bu iki əyaləti nəzərə almadan Cənubi Azərbaycanın gələcəyi barədə aparılan hər hansı təhlil mövcud reallıqların natamam mənzərəsini təqdim edəcək.
