Kürd partiyalarının hesablama səhvi
Möhsün Səadət
Son hadisələr İranın siyasi qüvvələrinin qarşısına yenidən bu əsas sualı qoyub: qeyri-fars xalqların əsl düşməni hardadır? Əsas məsələ hələ də Tehranda cəmləşmiş mərkəzləşmiş hakimiyyət strukturudurmu, yoxsa onillərlə eyni strukturun qurbanı olmuş xalqların öz aralarındakı rəqabət və qarşıdurma?
Araz News-un İran Kürdüstan Demokrat Partiyasının baş katibi Mustafa Həcrinin Fatimə Xəzər Heydəri ilə söhbətinə dair dərc etdiyi hesabat da məhz bu baxımdan diqqət çəkicidir. Hesabata görə, İslam Respublikasının ABŞ və İsraillə apardığı son müharibə zamanı silahlı kürd qrupları Tehrana doğru aparılacaq quru əməliyyatına qatılmaqdan imtina edib. Buna qarşılıq, adı çəkilən proqramda irəli sürülən iddialara görə, Urmiyəyə doğru irəliləmək və «kürd-azəri ortaq bölgələr» adlandırılan əraziləri ələ keçirmək hazırlığı gündəmə gətirilmişdir. Söhbətin davamında bu rəvayət Mustafa Həcri tərəfindən təkzib edilmədi.
Gələcəkdə müxtəlif tərəflərin hansı izahat və ya rəvayəti ortaya qoyacağından asılı olmayaraq, bu müzakirənin özü strateji bir məsələni üzə çıxarır: bəzi kürd siyasi qüvvələrinin diqqəti nə üçün mərkəzi hakimiyyətə deyil, Azərbaycana yönəlir?
Bu, illərdir haqqında yazdığım eyni hesablama səhvidir.
Kürdüstanın düşməni Azərbaycan deyil. Hər ikisinin düşməni, son bir əsr ərzində Tehranda mövqe tutmuş və hakimiyyəti mərkəzləşdirərək bütün qeyri-fars xalqların milli, dil, mədəni və siyasi hüquqlarını məhdudlaşdırmış strukturdur.
Pəhləvi hökumətinin başlanğıcından bu günə qədər ölkədə eyni siyasət hakim olub: milli kimliklərin inkarı, inzibati və siyasi mərkəzləşmə, mədəni unifikasiya və xalqların tələblərinin təhlükəsizlik məsələsinə çevrilməsi. Azərbaycan da, Kürdüstan da məhz bu siyasətin qurbanı olub.
Bununla belə, qeyri-fars xalqlar arasında əməkdaşlığın formalaşmasına imkan yarandıqca, mövzunu etnik ixtilaflar və ərazi rəqabəti istiqamətinə yönəldən amillər peyda olub. Nəticə isə həmişə eyni olub: mərkəzi hökumətin güclənməsi və ona müxalif bütün qüvvələrin zəifləməsi.
İllərdir türk və kürd birliyinin zəruriliyi üzərində dayanıram. Bu birlik hissi ilə deyil, siyasi və geosiyasi bir zərurətdir. Qeyri-fars xalqların heç biri tək başına İrandakı mərkəzləşmiş hakimiyyət strukturunu dəyişdirə bilməz. Demokratik bir gələcək yalnız bu xalqlar qarşıdurma əvəzinə dialoq və əməkdaşlıq dilini seçəndə mümkün olacaq.
Lakin birlik ancaq qarşılıqlı hörmətə əsaslandığında məna kəsb edir. Bir-birinin kimliyinə hörmət, bir-birinin tarixi hüquqlarına hörmət, ərazi iddialarından çəkinmək və xalqlar arasındakı münasibətlərdə hər növ hərbi həll yolundan imtina etmək — hər hansı davamlı əməkdaşlığın ilkin şərtidir.
Urmiyə nə siyasi hesablaşma meydanıdır, nə də hərbi layihələrin başlanğıc platforması. Özünəməxsus ictimai və tarixi toxumasına görə bu şəhər sakitliyə, birgəyaşayışa və dialoga möhtacdır. Onu hərbi rəqabət arenasına çevirməyə yönəlik hər hansı cəhd yalnız ictimai dərin parçalanmanı dərinləşdirəcək və mərkəzi hökumətə daha çox müdaxilə etmək imkanı yaradacaq.
Son yüz ilin təcrübəsi göstərir ki, «parçala və idarə et» siyasəti İrandakı mərkəzi hökumətlərin ən uğurlu alətlərindən biri olub. Türk və kürd bir-birinə qarşı durduqca Tehran qalib çıxıb. Əməkdaşlıq formalaşdıqca mərkəzi hökumət təhlükə hiss edib.
Əgər məqsəd azadlıq, ədalət, demokratiya və ayrı-seçkiliyə son qoymaqdırsa, ilk addım düşməni düzgün müəyyənləşdirməkdir. Nəzərlər Tehrandan uzaqlaşaraq Təbriz, Urmiyə, Sənnəc və ya qeyri-fars xalqların digər şəhərlərinə yönəldikcə, nəticə tarixi məğlubiyyətin eyni dövrəsinin yenidən üretilməsindən başqa bir şey olmayacaq.
Bu sözlər yalnız kürd partiyalarına ünvanlanmır. Bu, bütün qeyri-fars siyasi cərəyanlara xəbərdarlıqdır. Məzlum xalqları bir-birinə qarşı qoyan hər hansı layihə — şüurlu olsun ya olmasın — bütün bu xalqların illərdir mübarizə apardığı həmin mərkəzləşmiş strukturun yaşamasına xidmət edir.
Mən illərdir yazdığım eyni inancı qoruyuram: bölgənin gələcəyi türk və kürd rəqabətində deyil, onların əməkdaşlığında cizgiləşəcək. Fikir ayrılıqları dialoq, danışıqlar və demokratik mexanizmlər yolu ilə həll edilə bilər. Lakin xalqların siyasi enerjisi bir-birinə qarşı üzləşməyə sərf edilərsə, bu tənliyin yeganə qalibi Tehran olacaq.
Düşmən Tehrandadır, Azərbaycanda deyil. Bu sadəcə bir şüar deyil; azad, ədalətli və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan bir gələcək arzulayan bütün xalqlar üçün ən mühüm strateji prinsipdir.
