در ادبیات سیاسی معاصر ایران، گزاره پذیرفتهشدهای وجود دارد که میگوید اگر تبریز بلند نشود، هیچ اتفاقی نمیافتد. شاید ریشه این سخن به انقلاب مشروطیت بازگردد که تبریز با مقاومت جانانه خود در مقابل استبداد، تبدیل به اسطوره شد، اما پس از پیروزی انقلاب، فرزندان دلیرش در تهران تیرباران شدند تا تبریز خفه و فراموش شود. و یا شاید به انقلاب اسلامی سال ۵۷ ربط داشته باشد که نظریهپردازانش آن را نتیجه نهایی قیامی میدانند که در ۲۹ بهمن سال ۱۳۵۶ در تبریز شعلهور شد و پرونده پهلوی را برای همیشه مختومه اعلام کرد؛ همان پهلوی که از ۵۳ سال عمرش، تمام آن را صرف تضعیف آذربایجان و تبریز کرد تا شاید بتواند این شهر را از حافظه سیاسی ایران پاک کند، ولی نتوانست و نشد.
در یک قرن گذشته، تلاشهای بسیاری به روشهای گوناگون کردهاند تا آذربایجان را خفه و ما آذربایجانیها را تهی از فکر و اندیشه سیاسی، بهویژه در مورد موقعیت مستقل خودمان در آذربایجان، کنند. ولی هیچ جامعه انسانی را نمیتوان برای همیشه از اندیشه سیاسی تهی کرد. اندیشه سیاسی ممکن است در دورههایی دچار رکود، آشفتگی، انقطاع نظری یا سلطه گفتمانهای وارداتی شود، اما نیاز جامعه به فهم موقعیت خود، تعریف منافع جمعی و ترسیم افق آینده، همواره زمینه بازتولید اندیشه سیاسی را فراهم میکند.
آنچه در مقدمه این یادداشت آمد، بازتعریفی از موقعیت تبریز و آذربایجان در گذشته سیاسی ایران بود، اما در وضعیت فعلی بارها دیدهایم که در جریان جنبشهای هیجانی و خونین اخیر، آذربایجان و تبریز را متهم به محافظهکاری میکنند. آذربایجانی که همین حالا نخبگان و فعالین مدنیاش به زندانهای طویلالمدت محکوم شدهاند؛ آذربایجانی که نسبت به هویت، زبان و فرهنگ خود هزار برابر بیشتر از گذشته آگاه و حساس شده؛ آذربایجانی که در درون، ملتهب و خروشان، ولی در ظاهر، بیتفاوت به نظر میرسد. من شک ندارم که در آیندهای نزدیک، باز هم تبریز با نگاهی به تجربیات گذشته، از نظریه سیاسی منسجم و رهاییبخش خود رونمایی خواهد کرد؛ نظریهای که ستون فقرات آن آرمانهای حرکت ملی آذربایجان و دیگر ملتهای تحت ستم در ایران است؛ نظریهای که مطمئناً به مذاق مرکزگرایان و غارتگران خوش نخواهد آمد، ولی با واقعیتهای امروز ایران همخوانی خواهد داشت و پایانی بر اقتدار استبدادی حکومت مرکزی خواهد بود.
برنامه و گردهماییای که دیاسپورای آذربایجان برای ۲۱ آذر در لاهه هلند تدارک دیدهاند هم در تداوم مسیر مبارزاتی حرکت ملی آذربایجان برای طرح در صحنه جهانی است. اقدامات ارزشمندی مانند آنچه دوستان در لاهه تدارک دیدهاند، میتواند هم در داخل و هم در صحنه بینالمللی تأثیرات سیاسی بسیار مثبتی به همراه داشته باشد. تورکها و دیگر ملتهای غیرفارس نباید صحنه سیاسی اروپا و آمریکا را برای فاشیستهای سلطنتطلب خالی بگذارند.
یاشاسین آذربایجان
آزادلیق، عدالت، میللی حوکومت
یازان: دومان آلتای
۲۴ آبان ۱۴۰۵