بنیانگذاران جمهوری آذربایجان پس از اشغال کشور توسط بلشویکها در سال ۱۹۲۰، مبارزه برای استقلال را تنها در میدان سیاست ادامه ندادند؛ بلکه در مهاجرت، جبههای بزرگ در عرصه اندیشه، روزنامهنگاری و تولید ادبیات ملی ایجاد کردند؛ جبههای که نقش مهمی در زنده ماندن هویت ملی و آرمان استقلال آذربایجان داشت.
به گزارش آراز نیوز، مبارز آغالارلی، پژوهشگر انستیتوی تاریخ و اتنولوژی آکادمی علوم ملی آذربایجان، در مقالهای با عنوان «استقلال ۲۸ مه در میراث جمهوریخواهان؛ نگاهی به سالنامه فکری و مطبوعاتی مهاجرت» به نقش روشنفکران مهاجر آذربایجان در حفظ ایده استقلال پرداخته است.
در این پژوهش آمده است که شخصیتهایی چون محمدامین رسولزاده، میرزابالا محمدزاده، جیحون حاجیبیگلی، احمد جعفراوغلو، علیمردانبیگ توپچوباشوف و دیگر چهرههای جمهوری، پس از سقوط جمهوری آذربایجان، در تورکیه و اروپا مبارزهای فکری را آغاز کردند که بعدها به یکی از مهمترین پایههای حافظه تاریخی ملت آذربایجان تبدیل شد.
مقاله تأکید میکند که نشریاتی مانند «ینی قفقازیا» و «آذربایجان یورد بیلگیسی» فقط مجله و روزنامه نبودند؛ بلکه به سنگرهای فکری ملت آذربایجان علیه سیاست فراموشی و آسیمیلاسیون شوروی تبدیل شدند. در این نشریات، ۲۸ مه نه بهعنوان یک خاطره تاریخی، بلکه بهعنوان یک دکترین دولتداری و آزادی ملی بازتعریف میشد.
در بخشی از این پژوهش به مقاله مشهور محمدامین رسولزاده با عنوان «استقلال» اشاره شده که او در آن نوشته بود: «استقلال، آزادیِ شخصیتِ ملت است». نویسنده توضیح میدهد که رسولزاده در این تعریف، مفهوم «آزادی شخصیت» را از سطح فردی به سطح یک ملت ارتقا میدهد؛ یعنی استقلال فقط داشتن مرز و حکومت نیست، بلکه به معنای آن است که یک ملت بتواند بهعنوان یک «شخصیت مستقل» سرنوشت خود را تعیین کند، اراده سیاسی خود را داشته باشد و بدون سلطه بیگانگان درباره آیندهاش تصمیم بگیرد. در این نگاه، استقلال تنها یک وضعیت سیاسی موقت نیست، بلکه موجودیت معنوی و تاریخی یک ملت است.
این پژوهش همچنین نشان میدهد که روشنفکران مهاجر، حتی در سختترین شرایط تبعید و فشار مالی، از مبارزه فکری دست نکشیدند و با مقاله، کتاب و نشریه، روح مقاومت ملی را در میان نسلهای بعدی زنده نگه داشتند؛ مبارزهای که در نهایت با بازگشت دوباره پرچم سهرنگ آذربایجان به سرزمین آزاد خود معنا یافت.
