Yunus Leysi Dərilunun «1370-ci ildə kürd qaçqınlığının şəkilli tarixi» kitabının sosioloji təhlili
Dr. Həmid Şahanqi
Sosioloq; Cənubi Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru
Yunus Leysi Dərilunun qələmə aldığı «1370-ci ildə kürd qaçqınlığının şəkilli tarixi» kitabı müasir tarixdə Yaxın Şərqin ən böyük humanitar böhranlarından birinə həsr olunub. Söhbət Körfəz müharibəsindən sonrakı üsyanların Səddam Hüseynin Baas hökuməti tərəfindən qanla yatırılmasının ardınca, 1370-ci ilin (1991) yazında İraq kürdlərinin İrana kütləvi qaçqın axınından gedir. Müəllif tarixi sənədlərə, mətbuat hesabatlarına, yardım qurumlarının fəaliyyəti barədə dərc olunmuş məlumatlara və həmin dövrə aid xatirələrə əsaslanaraq bu böhranın humanitar, sosial və siyasi tərəflərini əks etdirib.
⬅ Birinci hissə
⬅ İkinci hissə
Kitabın əhəmiyyəti yalnız tarixi bir hadisəni qeydə almasında deyil. Əsər ev sahibi cəmiyyətlə sığınacaq axtaranlar arasındakı münasibəti, fövqəladə şəraitdə insan həmrəyliyinin imkanlarını və sərhəd bölgələrində demoqrafik böhranların uzunmüddətli nəticələrini araşdırmağa imkan yaradır. Bu baxımdan Cənubi Azərbaycan xalqının təcrübəsi xüsusi yer tutur. Bu xalq regionun tarixinin ən çətin məqamlarından birində müharibə, soyuq, aclıq və təhlükə içində qalmış çoxsaylı insanın axını ilə üzləşib.
Kitabdakı statistikaya görə, 1370-ci il böhranı zamanı 1 milyon 200 mindən çox iraqlı kürd qaçqın İrana sığınıb. Qərbi Azərbaycan ostanı 543 mindən çox nəfəri qəbul edərək bu böhranın yükünün çox böyük hissəsini öz üzərinə götürüb. Bu rəqəmləri və onların ostanın o vaxtkı əhalisinə nisbətini dəqiq qiymətləndirmək üçün həmin dövrün statistik sənədlərinə və müstəqil hesabatlarına müraciət etmək lazımdır. Bununla belə, böhranın miqyası və sərhəd bölgələrinə yaratdığı ağır yük əsərin tarixi fonunun mühüm hissəsini təşkil edir.
Piranşəhr, Sərdəşt, Urmiya, Xoy, Salmas və Mahabad kimi şəhərlər bu insan axınının birbaşa təsirinə məruz qalıb. Sığınacaq axtaranların çoxu sərhədi ağır şəraitdə keçmişdi, bəziləri isə dağ yollarında soyuq, aclıq, fiziki üzgünlük və ölüm təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Belə şəraitdə məsələ təkcə böyük bir əhali kütləsinin bir ölkədən digərinə keçməsi deyildi. Söhbət həm də həyatlarını qorumaq üçün təcili yardıma ehtiyacı olan insanların xilas edilməsindən gedirdi.
Miqrasiya sosiologiyası baxımından ev sahibi cəmiyyətin belə şəraitdə necə davranması həlledici əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin imkanları və yerli infrastruktur məhdud idi, beynəlxalq yardım da başlanğıcda çətinliklər və çatışmazlıqlarla müşayiət olunurdu. Belə bir mühitdə xalqın yardımı əsas rol oynayırdı.
O günlərə aid xatirələrdə evlərin qapılarının sığınacaq axtaranların üzünə açılmasından, yeməyin bölüşdürülməsindən, ilkin ehtiyacların ödənilməsindən və yerli ailələrin qaçqınları yerləşdirməyə qoşulmasından danışılır. Bəzi xatirələrdə Ramazan ayında iftar süfrəsinin bölüşdürülməsindən, ev sahibi ailələrin körpələri üçün olan quru südün bir hissəsinin qaçqın uşaqlara verilməsindən və bir neçə qaçqın ailənin bir evdə yerləşdirilməsindən söz açılır. Bu nümunələr insan həmrəyliyinin təzahürləridir. İnsan həyatını xilas etmək zərurəti qarşısında etnik və siyasi sərhədlər öz əhəmiyyətini itirir.
Bu davranışı böhran şəraitində qonaqpərvərliyin nümunəsi saymaq olar. Belə qonaqpərvərlik yalnız emosional hisslə məhdudlaşmır, əməldə özünü göstərir: məhdud resurslar bölüşdürülür, məsuliyyət öhdəyə götürülür, zərər çəkmiş insanların ilkin ehtiyacları birlikdə ödənilir. Belə vəziyyətdə yerli cəmiyyət təkcə yeni gələnlərlə üz-üzə qalmır. O, qonşuluğun mənası, mənəvi məsuliyyət və sosial yardımlaşmanın hüdudları barədə qərar verməli olur.
Bu baxımdan Qərbi Azərbaycan xalqının təcrübəsi regionun tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir. Sığınacaq axtaranlara göstərilən yardımı həmin dövrün ağır şəraitini, yerli ailələrin iqtisadi çətinliklərini və məhdud imkanlarını nəzərə alaraq anlamaq lazımdır. Ev sahiblərinin çoxu özləri də dolanışıq problemləri ilə üzləşirdi. Lakin bu çətinliklər onların qaçqınların əzabını yüngülləşdirməyə çalışmasına mane olmadı.
Qaçqınlıq baş verdiyi anda hər şeydən əvvəl humanitar məsələdir, lakin onun nəticələri böhran bitdikdən illər sonra da davam edə bilər. Sığınacaq axtaranların bir hissəsinin vətənlərinə qayıtması, digər hissəsinin ev sahibi ölkədə qalması, habelə məskunlaşma, məşğulluq, kimlik və sosial münasibətlərlə bağlı çətinliklər geniş miqyaslı miqrasiyaların öyrənilməsində əhəmiyyətli mövzulardandır.
Bu baxımdan «1370-ci ildə kürd qaçqınlığının şəkilli tarixi» kitabını humanitar böhranla sərhəd bölgələrində sonradan baş verən proseslər arasındakı əlaqəni araşdırmaq üçün yaxşı başlanğıc nöqtəsi hesab etmək olar. Bununla belə, sığınma faktını onun mümkün siyasi nəticələrindən ayırmaq lazımdır. Müharibədən və repressiyadan qaçmaq özlüyündə nə müəyyən siyasi mənsubiyyətin göstəricisidir, nə də bütün sığınacaq axtaranlara ümumi bir məqsəd aid etmək üçün əsasdır.
Zaman keçdikcə bəzi siyasi və hərbi qruplaşmaların fəaliyyəti, eləcə də sərhəd bölgələrində kimlik, ərazi və tarixi hüquqlar üstündə yaranan ixtilaflar İrandakı türk və kürd icmalarının münasibətlərində həssas mövzuya çevrilib. Bəzi kürd siyasi qruplaşmalarının irəli sürdüyü ərazi iddiaları narahatlığa, inamsızlığa və sosial ixtilafların dərinləşməsinə səbəb olub.
Sığınma və təhlükəsizlik hüququ siyasi və ya ərazi mülkiyyəti iddiası ilə eyni deyil. Bu ayrım nə ev sahibi cəmiyyətin narahatlıqlarına göz yummaq, nə də sığınacaq axtaranların hüquqlarını inkar etmək deməkdir. Əksinə, bu, siyasi ixtilafların etnik düşmənçiliyə çevrilməsinin qarşısını almağın yoludur.
1370-ci il böhranının siyasi təhlilində əsas suallardan biri İslam Respublikası hökumətinin sığınacaq axtaranların axınını və sərhəd bölgələrini necə idarə etməsi ilə bağlıdır. Bu məsələni araşdırarkən hökumətin həmin dövrdəki humanitar, təhlükəsizlik və geosiyasi mülahizələrini birlikdə nəzərə almaq lazımdır. İraq böhranı, Fars körfəzi müharibəsindən sonrakı proseslər, İranın İraq siyasi qrupları ilə münasibətləri və sərhəd bölgələrinin təhlükəsizliyi hökumətin qərarlarına təsir göstərə biləcək amillər idi.
Bu mülahizələrlə yanaşı, başqa bir sual da qaldırmaq olar: mərkəzi hökumətin sonrakı illərdəki siyasəti türk və kürd qruplaşmaları arasında ixtilafın yaranmasına və ya dərinləşməsinə təsir göstəribmi? Bu sual siyasi sosiologiya baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki kimlik, dil, mədəniyyət və siyasi tələblərin məhdudlaşdırıldığı cəmiyyətlərdə resurslar, ərazi və tarixin necə təqdim olunması uğrunda rəqabət qruplar arasında inamsızlığa zəmin yarada bilər.
Bu təcrübənin ən mühüm mesajlarından biri ev sahibi cəmiyyətin tarixi yaddaşını qorumağın zəruriliyidir. Cənubi Azərbaycan xalqının 1370-ci ildə kürd qaçqınlarını qəbul edərkən və onlara yardım göstərərkən oynadığı rolu və fədakarlığını xatırlamağa, bunu regionun sosial tarixinin bir hissəsi saymağa haqqı var. Bu təcrübəni, xüsusilə şahidlərin və o dövrdə qaçqınlara ev sahibliyi etmiş ailələrin dilindən qeydə almaq keçmişi daha dəqiq anlamağa kömək edə bilər.
Yunus Leysi Dərilunun «1370-ci ildə kürd qaçqınlığının şəkilli tarixi» kitabı regionun mühüm humanitar böhranlarından birini yenidən nəzərdən keçirməyə və geniş qaçqın axını qarşısında Cənubi Azərbaycan xalqının rolunu araşdırmağa imkan verir. Bu təcrübənin əhəmiyyəti ondadır ki, ağır şəraitdə ev sahibi cəmiyyət məhdud imkanları ilə müharibədən və repressiyadan qaçan insanların köməyinə tələsib.
Sonda vurğulayıram ki, Cənubi Azərbaycan türklərinin səxavətini xatırlamaq regionun tarixi yaddaşının dəyərli bir hissəsi ola bilər. Buna görə də kitabın dəyəri təkcə bir qaçqın axınını qeydə almasında deyil. Kitab həm də insani məsuliyyət, demoqrafik böhranlarda siyasətin rolu və sərhəd bölgələrində birgəyaşayışın çətinlikləri barədə suallar qaldırmağa yol açır. Belə bir hadisəni yenidən nəzərdən keçirərkən həm sığınacaq axtaranların çəkdiyi əzablar xatırlanmalı, həm də onlara sığınacaq vermiş xalqa minnətdarlıq bildirilməlidir. Bu, həm hakimiyyətin siyasətini tənqid etməyə imkan yaratmalı, həm də siyasi ixtilafların xalqlar arasında düşmənçiliyə çevrilməsinin qarşısını almalıdır.
