-Şaman Ərdəbilli
Hər il 7 abanda bir qrup insan «Kuruş günü»nü qeyd etmək üçün Pasarqada yollanır. Bu gün heç bir rəsmi təqvimdə yoxdur. Onun tarixini Kuruşun eramızdan əvvəl 539-cu ilin oktyabr ayının sonlarında Babilə daxil olduğunu bildirən Babil sənədlərindən götürüblər. İki min beş yüz illik tarixə malik olduğunu iddia edən bu bayram XX əsrdən əvvəlki heç bir tarixi mətndə görünmür.
Kuruşun hələ yüz il əvvələ qədər bu coğrafiyanın xalqlarının yaddaşında yeri yox idi. Hətta irqçiliyin və türk düşmənçiliyinin bayraqdarlarından olan Firdovsi də «Şahnamə»də onun adını belə çəkmir. Farslar Kuruşu yunan kitablarından, Tövratdan və avropalı arxeoloqların qazıntılarından tanıyıblar.
Qalan işi Pəhləvilər görüb. Rza şah 1314-cü ildə xarici dövlətlərdən «Persiya» əvəzinə «İran» deməyi tələb edib. Oğlu «Ariyamehr» ləqəbini götürüb. O, 1350-ci ilin mehr ayında Təxti-Cəmşiddə 2500 illik şahənşahlıq bayramı təşkil edib və Kuruşun məqbərəsinin yanında deyib: «Kuruş, rahat yat, çünki biz oyağıq». Pəhləvi sarayı Kuruş silindrinin bir nüsxəsini BMT-yə hədiyyə edib və onu «ilk insan haqları xartiyası» adlandırıb. Beş il sonra ölkənin təqvimi də dəyişdirilib və 1355-ci il 2535-ci şahənşahlıq ili olub.
Lakin silindrin özü başqa şey deyir!
Onun mətni akkad dilində və Babil mixi yazısı ilə yazılıb. Kuruş orada özünü «Anşan şahı» kimi təqdim edir. Bu ləqəb Elam şəhəri Anşandan gəlir. O, qələbəsini Babilin tanrısı Marduka aid edir. Qədim tarix tədqiqatçıları onu Mesopotamiya şahlarının ənənəsində yazılmış təbliğat mətni hesab edir və orada yeni bir siyasətin əlamətini görmürlər. İllərdir əldən-ələ ötürülən, Marduk əvəzinə Ahura Məzdanın adının çəkildiyi və Kuruşun bütün millətlərin dininə hörmətdən danışdığı tərcümə saxtadır və orijinal mətndə yoxdur.
Bu coğrafiyanın tarixi də Kuruşla başlamır. Ondan iki min beş yüz ildən çox əvvəl elamlılar Şuşda şəhər salmışdılar və fars dili ilə heç bir qohumluğu olmayan bir dildə yazırdılar. Şəhri-Suxtə və Ciroft eramızdan əvvəl III minillikdə çiçəklənirdi. Urmiya gölü yaxınlığındakı bir təpədə arxeoloqlar dünyada şərabçılığın ən qədim izlərindən birini aşkar ediblər. Həmin izlərin yeddi min ildən artıq yaşı var. Həsənlu sivilizasiyası və Manna dövləti də Əhəmənilərin meydana çıxmasından əvvəl məhz bu Urmiya hövzəsində mövcud olub. Farsların adı ilk dəfə eramızdan əvvəl IX əsrdə Assur kitabələrində çəkilir. Hətta Təxti-Cəmşiddə də divan lövhələrinin əksəriyyəti elam dilində yazılıb.
Türklərlə isə daha pis rəftar edilib. Qəznəvilərdən və Səlcuqlulardan tutmuş Qaraqoyunlu və Ağqoyunlulara, Səfəvilərə, Əfşarlara və Qacarlara qədər türk sülalələri min ildən artıq bu coğrafiyada hökm sürüb. Təbriz bir neçə dəfə paytaxt olub. Fars millətçilərinin «İranın dirçəldicisi» adlandırdığı dövlətin qurucusu Şah İsmayıl Səfəvi şeirlərini türkcə yazırdı. Buna baxmayaraq, Pəhləvi və İslam Respublikası dərsliklərində bu min ildən artıq dövr ya kiçildilib, ya da «işğalçı» və «yad» kimi sözlərlə təqdim olunub.
Tarixin silinməsi kitablarla məhdudlaşmayıb. Pəhləvi dövründə Urmiya «Rzaiyyə», Soyuqbulaq «Mahabad» oldu və s. Adları dəyişdilər ki, yaddaş da dəyişsin.
İslam Respublikası əvvəlcə Kuruşa qarşı mübarizə aparırdı. Lakin həmin mərkəzçiliyi saxladı və yalnız bayrağını dəyişdi. Pasarqad hələ də həmin narrativin səhnəsidir. 1395-ci ildə minlərlə insan orada toplaşıb və Reuters agentliyinin məlumatına görə, «İran bizim vətənimizdir, Kuruş bizim atamızdır» şüarı ilə yanaşı, ərəb əleyhinə şüarlar da səsləndiriblər. Atasını irqə görə seçən və qonşusunu irqə görə alçaldan millətçiliyin adı vətənpərvərlik deyil.
Kuruş bəlkə də qədim dünyanın şahlarından biri idi. Müharibələr aparıb, qan töküb və onların hamısı kimi fütuhatları üçün kitabələr yazdırıb. Bizim etirazımız Pəhləvilərin onun sümüklərindən bir «üstün millət» üçün düzəltdiyi şəxsiyyət vəsiqəsinədir. Həmin vəsiqə bu coğrafiyanın digər millətlərini öz tarixlərindən kənarda qoyub.
Qeyri-fars millətlər üçün 7 aban bayram günü deyil. Bu, tarixlərinin kimlər tərəfindən və necə əllərindən alındığını xatırlamaq üçün bir gündür.
