نقی محمودی
حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط جنگی بر پایه مجموعهای از قواعد حقوق بینالملل، کنوانسیونها و اقدامات عملی انجام میشود. هدف این قواعد جلوگیری از تخریب آثار تاریخی، موزهها، بناهای مذهبی، آرشیوها و اشیای فرهنگی در زمان درگیری مسلحانه است.
ادامه
مهمترین اصول و شرایط عبارتاند از:
۱. ممنوعیت حمله به اماکن فرهنگی
طبق کنوانسیون حفاظت از اموال فرهنگی در صورت وقوع مخاصمه مسلحانه (Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of (Armed Conflict و پروتکلهای آن، طرفهای درگیرجنگ نباید:
بناهای تاریخی و فرهنگی را هدف نظامی قرار دهند.
از آثار فرهنگی برای مقاصد نظامی استفاده کنند.
دست به غارت، تخریب یا قاچاق اشیای فرهنگی بزنند.
این کنوانسیون پس از خسارتهای گسترده در دوران جنگ جهانی دوم تصویب شد.
۲. علامتگذاری و ثبت آثار فرهنگی
بسیاری از بناها و مراکز فرهنگی با «نشان سپر آبی» مشخص میشوند تا نیروهای نظامی آنها را بهعنوان مکان حفاظتشده بشناسند.
همچنین برخی آثار در فهرست یونسکو (UNESCO) ثبت میشوند تا حمایت بینالمللی بیشتری دریافت کنند.
۳. تعهد دولتها در زمان صلح
کشورها باید پیش از وقوع جنگ:
فهرست آثار مهم را تهیه کنند.
نقشه و مستندات دیجیتال ایجاد کنند.
مکان امن برای انتقال اشیای موزهای آماده کنند.
نیروهای نظامی را درباره قوانین حفاظت فرهنگی آموزش دهند.
۴. تخلیه و انتقال آثار
در صورت وجود شرایط خطر، آثار قابلانتقال ممکن است:
به مخازن امن منتقل شوند،
در پناهگاههای ضدحریق و ضدانفجار نگهداری شوند،
یا تحت نظارت بینالمللی جابهجا شوند.
۵. مسئولیت کیفری بینالمللی
تخریب عمدی میراث فرهنگی میتواند «جنایت جنگی» محسوب شود.
۶. نقش سازمانهای بینالمللی
نهادهایی مانند:
UNESCO
(Blue Shield International )سپر آبی بینالمللی
(International Council of Museums ) شورای بینالمللی موزه ها
در مستندسازی خسارتها، آموزش، امداد فرهنگی و جلوگیری از قاچاق آثار فعالیت میکنند.
۷. چالشهای امروز
در جنگهای جدید، حفاظت از میراث فرهنگی دشوارتر شده است، بهویژه به دلیل:
بمباران شهری،
گروههای افراطی
قاچاق سازمانیافته آثار
حملات سایبری به آرشیوهای دیجیتال
و استفاده تبلیغاتی از تخریب آثار تاریخی.
نمونههای شناختهشده شامل آسیب به آثار باستانی و میراث فرهنگی در سالهای اخیر در کشورهای مختلف:
حلب ، پالمیر، اکرائین و عراق است.
ضرورت حفظ و حمایت از میراث فرهنگی در قوانین داخلی ایران:
یک- قانون اساسنامه ی سازمان میراث فرهنگی
قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی کشور، مصوب ۱۳۶۷/۰۲/۱۱ مجلس شورای اسلامی، مبنای قانونی تشکیل و فعالیت سازمان میراث فرهنگی (که بعدها با گردشگری ادغام شد) است. این قانون شامل تعاریف میراث فرهنگی، اهداف، وظایف پژوهشی، نظارتی، حفاظتی، و معرفی آثار تاریخی و فرهنگی کشور است.نکات کلیدی قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی:
تعریف میراث فرهنگی (ماده ۱): آثار باقیمانده از گذشتگان که نشانگر حرکت انسان در طول تاریخ است و شناخت هویت و خط حرکت فرهنگی او را میسر میسازد.
هدف (ماده ۲): بقا و ارتقای هویت و شخصیت فرهنگی جامعه.وظایف سازمان
(ماده ۳): پژوهش، نظارت، حفظ و احیا، و معرفی آثار میراث فرهنگی.ادغامها: سازمان میراث فرهنگی کشور در سال ۱۳۶۴ تشکیل شد و بعدها با سازمان ایرانگردی و جهانگردی ادغام گردید.
دو- قانون حفظ آثار ملی مصوب سال ۱۳۰۹:
این قانون از اولین قانون مهم در خصوص ضرورت حفاظت از بناها و اشیاء فرهنگی و تاریخی است.
مطابق این قانون، آثار تاریخی و فرهنگی ارزشمند " آثار ملی" شناخته می شوند. تخریب ، خرید و فروش غیر قانونی و خارج کردن این آثار از کشور ممنوع است. دولت حق ثبت و حفاظت از بناهای تاریخی را دارد.
کنوانسیون های بین المللی در خصوص حفاظت از آثار و میراث فرهنگی و تاریخی
یک- کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه:
این کنوانسیون اولین معاهده بینالمللی است که اختصاصاً به حفاظت از اموال فرهنگی (بناها، موزهها، آرشیوها) در زمان درگیریهای مسلحانه و جنگ میپردازد. این کنوانسیون که در ۱۴ مه ۱۹۵۴ در هلند تصویب شد، طرفین درگیر جنگ را ملزم به محافظت و احترام به میراث فرهنگی کرده و از نماد «سپر آبی» برای شناسایی این مکانها استفاده میکند.
نکات کلیدی کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه:
هدف: حفاظت از میراث فرهنگی بشریت در برابر آسیبهای ناشی از جنگ.پروتکلها: علاوه بر کنوانسیون اصلی، دو پروتکل (۱۹۵۴ و ۱۹۹۹) نیز وجود دارد که پروتکل دوم، اجرای دقیقتر و جنایت جنگی دانستن تخریبها را بر عهده دارد.تعهدات: کشورهای عضو متعهد میشوند که از هدف قرار دادن اموال فرهنگی خودداری کنند.
ایران: ایران به پروتکل دوم این کنوانسیون (۱۹۹۹) ملحق شده است.این کنوانسیون پس از ویرانیهای عظیم جنگ جهانی دوم شکل گرفت تا از تکرار فجایع فرهنگی جلوگیری کند.
