دولت اوغوز یابغو در سال ۷۵۰ میلادی در پهنه میان دریای خزر و دریاچه آرال بنیان گذاشته شد. قبایل اوغوز سرزمینی گسترده را در اختیار داشتند؛ از کرانه رودهای ایرگیز، یایق، امبا و اویل تا دره سیردریا، دامنههای کوهستان قاراتاو و دره رود چو. هسته سیاسی این اتحادیه در سدههای نهم و دهم میلادی در حوضه میانی و پایینی سیردریا شکل گرفت.
نام «اوغوز» در اصل به معنای «قبایل» یا «اتحادیه قبیلهای» دانسته میشود و بعدها به یک نام قومی فراگیر بدل شد. از سده دهم میلادی، اوغوزهای مسلمانشده را «تورکمن» مینامیدند تا آنان را از تورکان تنگریباور و بودایی جدا کنند. همین اصطلاح در سده دوازدهم به ادبیات بیزانس نیز راه یافت و نام «اوغوز» تا سده سیزدهم کمکم از کاربرد افتاد.
مرکز قدرت اوغوزها ثابت نماند. پس از رقابت با قارلوقها بر سر رهبری خاقانات تورگش، بخش بزرگی از اوغوزهای ژتیسو به سوی قاراتاو و حوضه ایسیقگؤل کوچیدند. در آغاز سده نهم، اوغوزها همراه با قارلوقها و کیمکها اتحادیه کنگر را در هم شکستند و مصب سیردریا و استپهای آرال را به دست گرفتند. پایتخت به یئی کند منتقل شد و دولت اوغوز یابغو شکل نهایی خود را یافت.
ساختار قدرت سراسر تورکی بود: فرمانروا لقب «یابغو» داشت و فرماندهی سپاه بر عهده «سوباشی» بود. این دولت بازیگر جدی سیاست اوراسیا شد؛ در سال ۹۶۵ در ائتلاف با روس کیف به جنگ خاقانات خزر رفت و در ۹۸۵ بلغار ولگا را شکست داد. اما شورشهای مردمی علیه مالیاتهای سنگین، بهویژه در دوره علی یابغو، توان آن را فرسود و شکاف میان اوغوزهای حاکم و شاخه سلجوقی سرنوشتش را رقم زد.
همان شاخه سلجوقی و همان اوغوزهایی که «تورکمن» خوانده میشدند، نیای مستقیم تورکان امروز آزربایجان، تورکیه و تورکمنستاناند. زبان، دستگاه واژگانی و حافظه حماسی این سه ملت از یک سرچشمه میآید؛ دده قورقود، که ساخت قوپوز دوسیمه به او نسبت داده میشود، فرزند همین جغرافیاست. پایتخت اوغوزها امروز محوطهای متروک در استان قیزیلاوردای قزاقستان است؛ دیوارهایی تا هفت متر ارتفاع و شهری شانزده هکتاری در دلتای خشکیده سیردریا، با خیابانها، کارگاه فلزکاری و برجهای نیمدایره ارگ که از دل خاک بیرون آمدهاند.
