İranın müasir siyasi ədəbiyyatında qəbul olunmuş belə bir müddəa var: Təbriz ayağa qalxmasa, heç nə baş verməz. Bəlkə də bu sözün kökü Məşrutə inqilabına gedib çıxır. O zaman Təbriz istibdada qarşı canından keçərcəsinə göstərdiyi müqavimətlə əfsanəyə çevrildi. Lakin inqilabın qələbəsindən sonra onun igid övladları Tehranda güllələndi ki, Təbriz susdurulsun və unudulsun. Yaxud bəlkə də bu, 1357-ci il İslam inqilabı ilə bağlıdır. Həmin inqilabın nəzəriyyəçiləri onu 1356-cı il bəhmən ayının 29-da Təbrizdə alovlanan və Pəhləvi dosyesini həmişəlik bağlı elan edən qiyamın son nəticəsi hesab edirlər. Söhbət 53 illik ömrünün hamısını Azərbaycanı və Təbrizi zəiflətməyə sərf edən həmin Pəhləvidən gedir. O, bəlkə də bu şəhəri İranın siyasi yaddaşından silə biləcəyini düşünürdü, amma bacarmadı və alınmadı.
Son bir əsrdə Azərbaycanı boğmaq, biz azərbaycanlıları isə siyasi fikir və düşüncədən, xüsusilə Azərbaycandakı öz müstəqil mövqeyimizə dair düşüncədən məhrum etmək üçün müxtəlif üsullarla çoxsaylı cəhdlər göstərilib. Lakin heç bir insan cəmiyyətini həmişəlik siyasi düşüncədən məhrum etmək mümkün deyil. Siyasi düşüncə müəyyən dövrlərdə durğunluq, dağınıqlıq, nəzəri qırılma və ya idxal olunmuş diskursların hökmranlığı ilə üzləşə bilər. Amma cəmiyyətin öz vəziyyətini dərk etmək, kollektiv maraqlarını müəyyənləşdirmək və gələcək üfüqünü cızmaq ehtiyacı həmişə siyasi düşüncənin yenidən formalaşması üçün zəmin yaradır.
Bu yazının girişində deyilənlər Təbrizin və Azərbaycanın İranın siyasi keçmişindəki mövqeyinin yenidən tərifi idi. Lakin hazırkı vəziyyətdə dəfələrlə görmüşük ki, son emosional və qanlı hərəkatlar zamanı Azərbaycanı və Təbrizi mühafizəkarlıqda ittiham edirlər. Bu, elə bir Azərbaycandır ki, hazırda onun ziyalıları və vətəndaş fəalları uzunmüddətli həbs cəzalarına məhkum edilib. Bu, öz kimliyinə, dilinə və mədəniyyətinə qarşı keçmişdəkindən min dəfə artıq şüurlu və həssas olan Azərbaycandır. Bu, daxilən alovlu və coşqun, amma zahirən laqeyd görünən Azərbaycandır. Şübhə etmirəm ki, yaxın gələcəkdə Təbriz keçmiş təcrübələrə nəzər salaraq yenə də özünün ardıcıl və azadlıqverici siyasi nəzəriyyəsini ortaya qoyacaq. Bu nəzəriyyənin onurğa sütununu Azərbaycan milli hərəkatının və İranda zülm altında yaşayan digər millətlərin idealları təşkil edir. Bu nəzəriyyə, şübhəsiz ki, mərkəzçilərin və talançıların xoşuna gəlməyəcək. Lakin o, bugünkü İranın reallıqları ilə üst-üstə düşəcək və mərkəzi hökumətin istibdad hakimiyyətinə son qoyacaq.
Azərbaycan diasporunun 21 Azər tarixində Niderlandın Haaqa şəhərində hazırladığı proqram və toplantı da Azərbaycan milli hərəkatının mübarizə yolunun davamıdır və məsələni dünya səhnəsinə çıxarmaq məqsədi daşıyır. Dostların Haaqada hazırladığı kimi dəyərli addımlar həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səhnədə çox müsbət siyasi nəticələr verə bilər. Türklər və digər qeyri-fars millətlər Avropa və Amerikanın siyasi səhnəsini monarxist faşistlərə boş buraxmamalıdır.
Yaşasın Azərbaycan
Azadlıq, ədalət, milli hökumət
Yazan: Duman Altay
24 Aban 1405