- Maşallah Rəzmi
İnqilabdan sonrakı ilk prezident Əbülhəsən Bənisədr və İran İnsan Hüquqları Təşkilatının ilk qurucularından olan Hüseyn Baqirzadə Xomeyninin kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması şərti ilə bağlı mövqeyi barədə deyiblər: «Xomeyni kəşfiyyat nazirinin mütləq müctəhid olmasında israr edirdi, çünki o, Kəşfiyyat Nazirliyinin işlərindən birinin İslam hökumətinin müxaliflərini öldürmək olduğuna inanırdı və kəşfiyyat naziri müctəhid olmalı idi ki, şəri baxımdan müxaliflərin qətlinə fətva vermək hüququ olsun».
İslam Respublikasının ilk kəşfiyyat naziri Məhəmməd Məhəmmədi Reyşəhrinin xatirələrinə əsasən, Xomeyni özü kəşfiyyat nazirinin onun rəyi ilə seçilməli olduğunu vurğulayırdı, halbuki digər nazirlərlə bağlı belə bir təkidi yox idi. İctihad şərti kəşfiyyat aparatında şəriətə və təqvaya riayət olunmasının təminatı olmalı idi. Lakin ictihad özlüyündə nə kəşfiyyat peşəkarlığı yaradır, nə də xalqın hüquqlarına riayət olunmasına təminat verir. Görünür, Xomeyninin məqsədi şəriətə riayətdən çox İslam Respublikasını qorumaq olub.
Kəşfiyyat Nazirliyinin ilk qurucularından olan Səid Həccariyan bildirib ki, kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması şərti əvvəlcə qanunda yox idi, sonradan bir qrup deputatın tələbi və Mövəhhidi Kirmaninin təklifi ilə qanuna daxil edilib. Kəşfiyyat Nazirliyi 1362-ci ildə yaradılıb. Lakin ondan əvvəl, 1360-cı ilin yayında Xalq Mücahidləri ilə hizbullahçılar arasında silahlı toqquşmadan sonra Xomeyni casusluğu bütün müsəlmanlar üçün vacib sayıb və elə buna görə də «36 milyonluq kəşfiyyat»dan danışırdı (inqilab dövründə İranın əhalisi 36 milyon nəfər idi). Həmin ilin mordad ayında Xomeyni İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) komandirləri qarşısında deyib: «İslamı və müsəlmanların canını qorumaq üçün casusluq vacibdir, yalan danışmaq da vacibdir, şərab içmək də vacibdir».
Kəşfiyyat Nazirliyi 1362-ci ildən bu günədək dünyəvi qüvvələrin repressiyasının və İslam Respublikasının qorunmasının əsas sütunlarından biri olub. Lakin hazırda sayı 16-dan çox olan kəşfiyyat qurumlarının çoxluğu, onların vəzifələrinin üst-üstə düşməsi və bu qurumlarda kəşfiyyat boşluqlarının yaranması səbəbindən rejimin üçüncü rəhbəri kəşfiyyat qurumlarını vahid strukturda birləşdirib öz nəzarəti altına almaq qərarına gəlib. Kəşfiyyat naziri üçün ictihad şərtinin ləğvi və Kəşfiyyat Nazirliyinin daxilində rəhbərin nəzarəti altında olan iki təşkilatın yaradılması da məhz bu məqsədi güdür.
1377-ci ilin payızında ziyalıların və dissidentlərin Kəşfiyyat Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən zəncirvari qətlləri ifşa olunanda məlum oldu ki, Kəşfiyyat Nazirliyinin aparatının bir hissəsi islahatçıların əlindədir. Buna görə də 1388-ci ildə SEPAH-ın Kəşfiyyat Təşkilatı yaradılıb rəhbərliyi Hüseyn Taibə həvalə ediləndə Əli Xameneyi SEPAH-ın kəşfiyyatında yekcins mühafizəkar kadrların, onun öz ifadəsi ilə desək, «hizbullahçı uşaqların» təmsil olunmasını istəyirdi. İndi ictihad şərtinin ləğvi ilə yanaşı kəşfiyyat qurumlarının birləşdirilməsi məsələsinin gündəmə gəlməsi göstərir ki, böyük ehtimalla ölkənin kəşfiyyat strukturlarında təmizləmə aparmaq niyyətindədirlər.
Deputatlar ictihad şərtini prezidentə kəşfiyyat nazirinin seçilməsini asanlaşdırmaqda kömək adı altında ləğv etmək istəyirlər. Lakin Kəşfiyyat Nazirliyinin bütün fəaliyyətini idarə edəcək iki təşkilatı nazirliyin strukturuna daxil edir və rəhbərin nəzarəti altına verirlər. Zahirən hökumətdə əmmaməli ruhaninin rolu azalır, amma əslində Kəşfiyyat Nazirliyi rəhbərin nəzarəti altındakı qurumlara tapşırılır və bu, Müctəbanın hakimiyyətinin möhkəmlənməsi üçün zəruridir.
1405-ci il aban ayının 24-də İslam Şurası Məclisi parlamentin Milli Təhlükəsizlik Komissiyasının hazırladığı qanun layihəsinə təkqat təcililik statusu verilməsinə səs verib. Bu layihəyə əsasən ictihad şərti ləğv edilir, lakin Kəşfiyyat Nazirliyinin strukturunda «Kəşfiyyatın Mühafizəsi Təşkilatı» və «İdeoloji-Siyasi Təşkilat» adlı iki qurum yaradılır. Bu iki təşkilatın rəhbərləri də rəhbərin fərmanı ilə təyin olunacaq. Bunun əksinə olaraq, kəşfiyyat naziri əvvəlki kimi prezident tərəfindən təqdim edilir və bu vəzifəyə təyin olunmaq üçün parlamentdən etimad səsi almalıdır. Belə təşkilatlar orduda da mövcuddur, lakin orduda kəşfiyyatın mühafizəsi və siyasi-ideoloji bölmənin rəhbərlərini rəhbər seçmir.
Kəşfiyyat Nazirliyindəki dəyişikliyin mənası budur ki, səlahiyyətsiz bir naziri hökumət təqdim edir və o, parlamentdən etimad səsi alır. Lakin böyük ehtimalla kəşfiyyat işlərini, təyinatları və vəzifədən azadetmələri həyata keçirəcək iki təşkilatın rəhbərləri yalnız rəhbər qarşısında cavabdeh olacaq və hökumət onlara nəzarət edə bilməyəcək, çünki onlar rəhbərin seçdiyi şəxslərdir. Müctəba Xameneyi Möhsün Rzaini Milli Təhlükəsizlik Şurasına yerləşdirməklə və Kəşfiyyat Nazirliyini öz nəzarətinə götürməklə İran İslam Respublikasına tədricən öz möhürünü vurur.
İndiyədək ictihad səviyyəsində təhsili olan kəşfiyyat naziri rəhbərin rəyi ilə seçilir, Kəşfiyyat Nazirliyinin bütün işlərinə görə məsuliyyət daşıyır və prezident qarşısında cavabdeh olurdu. İndi isə layihənin müəllifləri iddia edirlər ki, məqsədləri prezidentə kəşfiyyat nazirini seçməkdə sərbəstlik verməkdir. Belə ki, son 8 ayda, İsmayıl Xətib İsrail və ABŞ-ın hücumunda öldürüldükdən sonra Kəşfiyyat Nazirliyinin naziri olmayıb və nazirliyi müvəqqəti icraçı idarə edib.
Etemad Online saytının 1405-ci il aban ayının 22-də yazdığına görə, kəşfiyyat naziri üçün ictihad şərtinin ləğvi məsələsi əvvəlcə hakimiyyət qollarının rəhbərlərinin iclasında qaldırılıb və onlar təsdiqlədikdən sonra qanunvericilik prosedurundan keçmək üçün parlamentə göndərilib. Həmçinin bildirilib ki, əvvəlcə Məsud Pezeşkiyan məsələni Məhəmmədbaqir Qalibafla müzakirə edib, daha sonra məsələ hakimiyyət qollarının rəhbərlərinin iclasında müzakirə olunub və razılıq əldə edilib.
Lakin parlamentin təkqat təcililik statusu verilməsinə səs verdiyi layihəni hökumət deyil, parlamentin Milli Təhlükəsizlik Komissiyası hazırlayıb. Bu komissiya Müctəba Xameneyinin rəhbərliyinin qatı tərəfdarı olan deputatların nəzarətindədir. Layihənin qəbulu hələ qəti deyil və müzakirələrdən sonra Konstitusiya Keşikçiləri Şurası təsdiqləyəcəyi təqdirdə qüvvəyə minəcək.
Kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması məsələsi son 47 ildə hakimiyyət daxilində daim müzakirə olunub. Görünən odur ki, xarici kəşfiyyat agentlərinin İslam Respublikasının kəşfiyyat strukturlarına sızması hakimiyyət qollarının rəhbərlərini kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması şərtini aradan qaldırmağa və təcrübəli kəşfiyyatçıları kəşfiyyat naziri təyin etməyə vadar edib ki, öz ifadələri ilə desək, xarici dövlətlərin daha çox nüfuz etməsinin qarşısını alsınlar.
Əlbəttə, İslam Respublikasının kəşfiyyat nazirinin peşəkar olmaması və kəşfiyyat məlumatlarının toplanması elmindən xəbərsizliyi İslam Respublikasının kəşfiyyat sahəsindəki onlarla zəif nöqtəsindən biri olub, lakin əsas zəifliyi bu olmayıb. Çünki xarici nüfuzun əsas səbəbi İslam Respublikasının struktur korrupsiyasıdır və bu strukturda hər kəsi pulla satın almaq mümkündür. «Peşəkarlıq» əsasında deyil, «sadiqlik» əsasında seçilən kəşfiyyatçıların təyinatı da rejimin kəşfiyyat strukturlarına nüfuz kanallarından biri olub. Keçmiş təcrübə göstərir ki, sadiq olduğunu iddia edən istənilən riyakar şəxs İslam Respublikasının kəşfiyyat sisteminə daxil olub yüksək vəzifələrə çata bilib.
Son 12 günlük və 40 günlük müharibələrdən sonra ölkənin təhlükəsizlik və kəşfiyyat strukturlarında dəyişiklik zərurəti rejim rəhbərləri arasında əsas mövzulardan birinə çevrilib. Buna görə də 12-ci çağırış parlamentin deputatlarının «kəşfiyyat naziri vəzifəsini tutmaq üçün ictihad şərtinin ləğvi» mövzusunda ikiqat təcililik statuslu layihə təqdim edib onu irəli aparması siyasi və media dairələrində reaksiya, tənqid və təhlil dalğasına səbəb olub. Daha sonra daha çox ekspertin rəy bildirməsi üçün bu layihəyə təkqat təcililik statusu verilib. Bu layihənin qəbulu hökumətin səlahiyyətlərinin azalması və rəhbərin nəzarəti altındakı qurumların gücünün artması demək olacaq.
Görünür, İslam Respublikasının bütün cinahları ictihad şərtinin ləğvi ilə razıdır, lakin digər şərtlər qüvvədə qalır. 1362-ci il ordibeheşt ayının 29-da qəbul edilmiş qanunda kəşfiyyat naziri üçün dörd şərt nəzərdə tutulub: ictihad səviyyəsində təhsil, ədalət və təqva ilə tanınmaq, siyasi və idarəçilik baxımından aydın keçmiş və siyasi partiya, təşkilat və qruplara üzv olmamaq. Lakin bəzən ictihad şərtinə görə kəşfiyyat sistemindən kənar bir ruhani və müctəhidi gətirirdilər. Qurbanəli Dorri Nəcəfabadinin dövründə də belə olmuşdu: o zaman Kəşfiyyat Nazirliyinin işləri faktiki olaraq Səid İmaminin əlində idi, Dorri Nəcəfabadi isə işlərdən o qədər də xəbərdar deyildi və kəşfiyyat işinin incəliklərinə bələd deyildi. Baxmayaraq ki, əvvəllər, Müntəzirinin ofisində çalışdığı vaxtdan, təbii olaraq kəşfiyyatçılarla müəyyən əlaqələri olub.
Kənardan baxdıqda bu qərar bir ruhaninin rejimin əsas strukturundan çıxarılması deməkdir, lakin bu, İslam Respublikasında ruhanilərin rolunun azalması və hərbçilərin gücünün artması prosesinin davamıdır. Xalqın əksəriyyəti də ruhanilərin riyakarlığını görüb və narazıdır. İyirmi il əvvəl, islahatlar dövründə həm prezident (Xatəmi), həm daxili işlər naziri (Musəvi Lari), həm kəşfiyyat naziri (Yunisi), həm Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibi (Həsən Ruhani), həm də parlamentin sədri (Kərrubi) ruhani idi. İndi kəşfiyyat naziri üçün ictihad şərtinin ləğvi ilə bu vəzifələrin heç birini artıq ruhani tutmayacaq. Seçkilərin təsdiqedici nəzarət olmadan keçirildiyi birinci çağırış parlamentdə 150 deputat əmmaməli ruhani idi, indi isə təsdiqedici nəzarət şəraitində əmmaməli ruhanilərin sayı 20 nəfərdən azdır.
Parlamentin Milli Təhlükəsizlik Komissiyasının sədri ictihad şərtinin ləğvi barədə deyib: «Sistemin bütün səviyyələri bu dəyişiklik və islahatı vurğulayır və İslam sisteminin istəyi və iradəsi bu əsasda müəyyənləşib». İslam Respublikası rəsmilərinin leksikonunda «İslam sisteminin iradəsi» ifadəsi İslam Respublikası rəhbərinin istəyini bildirmək üçün işlədilir. Son 20 ildə SEPAH-ın kəşfiyyatı ilə işləmiş Müctəba Xameneyi indi kəşfiyyat işlərinin peşəkarlaşmasını istəyir.
İctihad şərtinin ləğvi ilə yanaşı, Kəşfiyyat Nazirliyi ilə SEPAH-ın Kəşfiyyat Təşkilatının birləşdirilməsi məsələsi də gündəmə gəlib. Başqa sözlə, İslam Respublikasının kəşfiyyat sahəsindəki uğursuzluqları İslam Respublikasının rəhbərini rejimin kəşfiyyat strukturlarını yenidən qurmağa vadar edib və o, eyni zamanda bu yenidənqurmanı rəhbərin səlahiyyətlərinin artırılması ilə müşayiət etməyə çalışır.
16 noyabr 2026