Milli ideya hər bir xalqın tarixi və kimlik şüurunun təməlidir. O, dili, mədəniyyəti, kollektiv yaddaşı və ortaq idealları bir-birinə bağlayan və cəmiyyətə öz mədəni və siyasi varlığını qorumaq imkanı verən qüvvədir.
AZƏRTAC Azərbaycan dövlətçiliyində milli ideologiyanın rolu ilə bağlı hazırladığı materialda milli birliyin, tarixi kimliyin qorunmasının və yad ideoloji təsirlərə qarşı mübarizənin əhəmiyyətini vurğulayıb.
Millətçilik tədqiqatlarının görkəmli mütəfəkkiri Benedikt Anderson «Təsəvvür edilən icmalar» kitabında milləti siyasi birlik kimi dəyərləndirir. Onun fikrincə, bu birliyin üzvləri bir-birini birbaşa tanımasalar belə, ortaq taleyə mənsubluq hissi keçirirlər. Bu kollektiv şüur müasir millətin formalaşmasının əsas elementlərindəndir. Məsələn, İranda bu mənsubluq hissinə rast gəlmək çox çətindir.
Azərbaycan fikir tarixində də milli kimlik məsələsi həmişə fundamental yer tutub. Böyük Azərbaycan yazıçısı və ziyalısı Cəlil Məmmədquluzadə ölməz «Anamın kitabı» əsərində müxtəlif mədəniyyətlərin və fikirlərin təsiri altında öz köklərindən uzaqlaşmış qardaşların taleyi vasitəsilə mədəni yadlaşma və ortaq kimliyin parçalanması təhlükəsini təsvir edir.
Bu əsərin mesajı bu gün də aktualdır: öz dili, tarixi və fikri irsi ilə əlaqəsini itirən xalq mədəni bütövlüyünü qorumaqda və milli kimliyini yenidən yaratmaqda çətinliklərlə üzləşəcək.
Azərbaycan Respublikasında azərbaycançılıq ideyası dövlətçiliyin əsas konsepsiyalarından birinə çevrilib. Rəsmi tərifinə görə, bu ideya milli suverenlik, siyasi müstəqillik, Azərbaycan dilinin və mədəniyyətinin qorunması, eləcə də etnik və dini fərqlərdən asılı olmayaraq vətəndaşların həmrəyliyi üzərində qurulub.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də ölkə sərhədlərinin təhlükəsizliyi ilə yanaşı «ideoloji təhlükəsizliyin» əhəmiyyətini vurğulayaraq təhsili, elmi və ictimai maarifləndirməni dezinformasiyaya və ideoloji təzyiqlərə qarşı mübarizə vasitələri kimi təqdim edib.
Bununla belə, milli ideyanın real gücü təkcə keçmişin qorunmasında deyil. Milli ideya yalnız fikir azadlığı, elmi inkişaf, ana dilində təhsil, bərabər vətəndaşlıq hüquqları və müasir institutlarla birləşdikdə quruculuq qüvvəsinə çevrilə bilər.
Azərbaycan Respublikasının Qarabağda suverenliyini bərpa etməsi təcrübəsi də göstərib ki, müstəqillik, ərazi və siyasi iradə məsələləri Azərbaycan cəmiyyətində milli şüurun mühüm elementləri olaraq qalır.
Bu müzakirə Cənubi Azərbaycan üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türk dilinin rəsmi status alması və bu dildə təhsil, milli və mədəni kimliyin qorunması, eləcə də İranın siyasi strukturunda bərabər iştirak məsələlərinin hələ də siyasi fəalların tələbləri sırasında olduğu bir cəmiyyətdə milli ideya siyasi, dil, mədəni və sosial tələblərin ifadəsi üçün çərçivə rolunu oynaya bilər.
Müasir milli ideya baxımından Azərbaycanın türk kimliyi elm və modernliklə ziddiyyət təşkil etmədən, əksinə, onlarla bağlı şəkildə yaşaya bilər. Ana dilinin qorunması, ədəbiyyatın və müstəqil fikrin inkişafı, tarixi şüurun gücləndirilməsi və mədəni müxtəlifliyə hörmət belə bir yanaşmanın əsaslarıdır.
Xalqlar gələcəyi yalnız keçmişin şanlı səhifələrini xatırlamaqla qurmurlar. Onlar tarixi irslərini biliyə, səmərəli institutlara, canlı mədəniyyətə və ictimai şüura çevirməklə müasir dünyada davamlı mövqe qazana bilərlər.
Azərbaycan milli ideyasının gələcəyi də məhz bu bağlılıqdadır: türk kimliyi, tarixi şüur, mədəni azadlıq və modernlik. Bunlar bir-biri ilə qarşıdurmaq əvəzinə cəmiyyətin inkişafının və həmrəyliyinin təməlini təşkil edə biləcək elementlərdir.
