Babək Çələbiyanlı
Görünür, İslam Respublikasının siyasi coğrafiyasında və farsdilli medianın bir hissəsində Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi hələ də tanınmayıb. Müstəqilliyindən üç onillikdən çox vaxt keçən bir ölkə xarici əlaqələri, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı, iqtisadi münasibətləri və hətta daxili siyasəti üçün hələ də Tehrana hesabat verməlidir. Bakının İslam Respublikasının istəyinə zidd hər hansı qərar qəbul etməsi kifayətdir ki, birdən-birə sionizm, pantürkizm, separatizm və İranın ərazi bütövlüyünə təhdid barədə ittihamlar dalğası başlasın.
Daha qəribəsi odur ki, bu məsələdə İslam Respublikasına bağlı media ilə xaricdəki farsdilli medianın və analitiklərin bir hissəsi arasındakı sərhəd bəzən o qədər solğunlaşır ki, onların baxışları arasındakı fərqi müəyyən etmək çətinləşir. Biri təhlükəsizlik və dini ritorika ilə danışır, digəri isə tarix, sivilizasiya və ərazi bütövlüyü dili ilə; lakin bir çox hallarda nəticə eynidir: Azərbaycan Respublikası Tehranda müəyyənləşdirilmiş maraqlar çərçivəsindən kənarda qərar verməməlidir.
Azərbaycan Respublikası İsraillə əməkdaşlıq edəndə bunu İrana qarşı təhdid adlandırırlar. Türkiyə ilə strateji münasibətlər quranda pantürkizm təhlükəsindən danışırlar. Regionun kommunikasiya və tranzit marşrutları barədə danışıqlar aparanda tarixi xəritələri ortaya çıxarır və regionun geosiyasi mənzərəsinin dəyişməsindən narahatlıq ifadə edirlər. Sanki siyasi və iqtisadi tərəfdaş seçmək hüququ Azərbaycan Respublikasından başqa regionun bütün ölkələri üçün qorunur.
Əlbəttə, Bakı hökumətinin siyasətini tənqid etmək, hər hansı digər hökumətdə olduğu kimi, tamamilə legitimdir. Xarici güclərlə hərbi əlaqələr, insan hüquqlarının vəziyyəti və ya sərhəd mübahisələri ciddi tənqid mövzusu ola bilər. Problem konkret bir siyasətin tənqidi bir ölkənin suveren hüququnun şübhə altına alınmasına çevrildiyi yerdə başlayır.
Bu arada başqa bir ziddiyyət də var. Azərbaycan Respublikası rəsmilərinin İran türklərinin mədəni və dil hüquqları ilə bağlı ən kiçik açıqlamasına belə həssaslıq göstərən həmin dairələr özləri Azərbaycan Respublikasının daxili siyasəti, təhsil sistemi, din məsələləri və xarici siyasət kursu barədə fikir bildirir və bəzən onların dəyişdirilməsini tələb edirlər. Əgər ölkələrin daxili işlərinə müdaxilə qəbuledilməzdirsə, bu prinsip Arazın hər iki tayı üçün də keçərli olmalıdır.
Daha dərin problem, bəlkə də, Azərbaycan Respublikasına baxış tərzindədir. Farsdilli siyasi diskursun bir hissəsi hələ də Bakını müstəqil bir ölkənin paytaxtı kimi deyil, İranın tarixi ərazisindən ayrılmış bir hissə kimi görür. Belə bir baxışda Azərbaycan Respublikasının siyasi müstəqilliyi qəbul edilmiş reallıq deyil, nəticələri məhdudlaşdırılmalı olan tarixi bir hadisədir. Məhz buna görə Bakının hər bir müstəqil addımı narahatlıq, qəzəb və ya ittiham mövzusuna çevrilə bilər.
Lakin əsas sual budur: əgər İranın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü hörmətə layiqdirsə, nə üçün eyni prinsipə Azərbaycan Respublikasına münasibətdə də əməl edilməməlidir?
Azərbaycan Respublikası nə İranın əyalətidir, nə də xarici siyasətini İslam Respublikasının ideoloji həssaslıqlarına və ya bəzi farsdilli analitiklərin tarixi təsəvvürlərinə uyğunlaşdırmağa borcludur. İki ölkə arasındakı münasibətlər ortaq maraqlar, qarşılıqlı hörmət və daxili işlərə qarışmamaq prinsipi əsasında qurula bilər. Belə münasibət Tehranın və Bakını tənqid edən medianın bir hökumətin siyasətinə etiraz etməklə onun qərarvermə müstəqilliyini inkar etmək arasında fərq qoymasını tələb edir.
Bu fərq dərk edilmədikcə, Bakının Tehranın istəyinə uyğun olmayan hər bir qərarı farsdilli mediada yeni bir böhrana çevriləcək.
