Atila Hacızadə
Milli hərəkatlar adətən tarixin elə bir anında formalaşır ki, insanların bir qrupu mövcud siyasi nizamda nə düzgün görüldüklərini, nə də öz müqəddəratlarını təyin etmək imkanına malik olduqlarını hiss edirlər. Belə şəraitdə kollektiv kimlik siyasi səfərbərlik üçün qüvvəyə çevrilir. Bu qüvvə fərqli iqtisadi, sosial və fikri mövqelərə malik insanları ortaq tələb ətrafında birləşdirə bilər.
Lakin hərəkatı hərəkətə gətirən amil onun siyasi idarəsi üçün heç də həmişə kifayət etmir. Bir milləti səfərbər etmək bacarığı onu demokratik şəkildə təmsil etmək bacarığı ilə eyni deyil.
Bu fərq Azərbaycan hərəkatının liberal demokratiya və sosial demokratiya ilə münasibətini anlamaq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələ yalnız milli hüquqların əldə edilməsi deyil. Sual budur ki, bu tələblər siyasi qüvvəyə çevrildikdən sonra hansı tələblərin prioritet olacağını və kimin cəmiyyət adından danışmaq hüququna malik olacağını hansı mexanizm müəyyən edəcək?
⬅ Birinci hissə
⬅ İkinci hissə
▪ Millət təsəvvür edildiyi qədər yekpare deyil
Milli kimlik ortaq siyasi fəaliyyətin çıxış nöqtəsi ola bilər, lakin bu, sosial maraqların eyni olması demək deyil. İş yerinin qeyri-sabitliyi ilə üzləşən fəhlə, təhsil sistemində dəyişiklik tələb edən müəllim, iqtisadi azadlıq istəyən sahibkar və ana dilinin yayılması uğrunda mübarizə aparan mədəniyyət fəalı milli ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması tələbində ortaq ola bilərlər. Lakin onlar vergi siyasəti, əmək hüquqları, özəlləşdirmə, rifah dövləti və dövlət müdaxiləsinin hüdudları barədə mütləq həmfikir deyillər.
Bu fərqlər hərəkatın zəifliyinin göstəricisi deyil. Problem o zaman başlayır ki, ortaq tələb cəmiyyətin bütün üzvlərinin bütün siyasi və iqtisadi məsələlərdə eyni mövqedə olduğu fərziyyəsinə çevrilir.
Belə vəziyyətdə sosial fikir ayrılığı milli sədaqətsizlik kimi yozula, siyasi proqramın tənqidi isə demokratik rəqabətin bir hissəsi sayılmaq əvəzinə bütün millətin maraqlarına qarşı çıxış kimi qəbul edilə bilər.
Lakin heç bir qrup və ya siyasi cərəyan sırf milli kimliyi önə çəkdiyi üçün bütün cəmiyyətin iradəsini təmsil etdiyini iddia edə bilməz. Siyasi təmsilçilik xalq adından danışmaq iddiasından deyil, nümayəndələrin seçilməsi, tənqid edilməsi, onlarla rəqabət aparılması və onların hesabat verməyə məcbur edilməsi imkanından yaranır.
▪ Liberal demokratiya və hərəkat daxilində müxalifət hüququ
Liberal-demokratik ənənənin mühüm nailiyyətlərindən biri siyasi fikir ayrılığının legitimliyinin tanınmasıdır. Bu yanaşmaya görə, cəmiyyət ümumi xeyir, iqtisadi siyasət və kollektiv həyatın arzuolunan forması barədə fərqli baxışlara malik ola bilən bərabərhüquqlu fərdlərin məcmusudur.
Bu prinsipin milli hərəkatda tətbiqi o reallığın qəbul edilməsi deməkdir ki, Azərbaycana ortaq mənsubiyyət vahid ideologiyanın qəbulunu tələb etmir. Liberal, sosial demokrat, mühafizəkar və ya radikal solçu digər sahələrdəki fikir ayrılıqları aradan qalxmadan bəzi milli tələblər barədə həmfikir ola bilərlər.
Bu baxımdan milli hərəkat daxilində siyasi plüralizm ikinci dərəcəli məsələ deyil, onun demokratik olub-olmamasının sınağıdır. Əgər siyasi fəaliyyət imkanı əldə edildikdən sonra milli maraqların yalnız bir şərhinin mövcud olmaq hüququ olacaqsa, deməli, təmsilçilik problemi həll olunmayıb, sadəcə təmsilçilik iddiasında olanlar dəyişib.
▪ Sosial demokratiya və sinif məsələsinin qayıdışı
Bununla belə, siyasi plüralizmin tanınması tək başına kifayət deyil. Siyasətdə iştirak imkanı da iqtisadi resurslardan, boş vaxtdan, mediaya çıxışdan və təşkilatlanma bacarığından asılıdır.
Əgər siyasət qeyri-bərabər maliyyə və kommunikasiya resurslarına malik qrupların rəqabət meydanına çevrilərsə, hüquqi bərabərlik heç də həmişə təsir imkanlarında bərabərliyə gətirib çıxarmır. Belə şəraitdə kapital sahiblərinin və ya geniş şəbəkələrə malik qrupların səsi fəhlələrin, muzdlu işçilərin və aztəminatlı qrupların səsindən daha çox eşidilə bilər.
Sosial demokratiya bu baxımdan siyasi demokratiya üçün mühüm tamamlayıcı ola bilər: müstəqil fəhlə təşkilatlarını gücləndirmək, həmkarlar ittifaqlarını dəstəkləmək, ictimai xidmətləri genişləndirmək və iştirakın qarşısındakı iqtisadi maneələri azaltmaq yolu ilə.
Bu məsələ Azərbaycan hərəkatı üçün də əhəmiyyət kəsb edir. Əgər milli tələblər məşğulluq, iqtisadi təhlükəsizlik, ümumi təhsil, sosial təminat və imkanların bölüşdürülməsi ilə bağlı suallarla əlaqələndirilməsə, hərəkatın siyasi dili ilə cəmiyyətin bəzi təbəqələrinin gündəlik təcrübəsi arasındakı uçurum dərinləşə bilər.
Əlbəttə, bütün fəhlələrin və ya aztəminatlı qrupların eyni siyasi mövqedə olduğunu əvvəlcədən fərz etmək olmaz. Məqsəd onlar üçün məcburi siyasi kimlik yaratmaq deyil, onların müstəqil təşkilatlanması və ictimai proqramların müəyyənləşdirilməsində effektiv iştirakı üçün imkan yaratmaqdır.
▪ Kimlik həmrəyliyindən proqramların rəqabətinə
Milli hərəkat demokratik həyatda davamlı qüvvəyə çevrilmək üçün ortaq tələblərin ifadəsi mərhələsindən kənara çıxmalı və siyasi proqramların hazırlanması və rəqabəti məsələsi ilə üz-üzə gəlməlidir.
Bu mərhələdə vahid və əvvəlcədən müəyyən edilmiş cavabı olmayan suallar ortaya çıxır: Hansı vergi sistemi arzuolunandır? Bazar və dövlət arasındakı münasibət necə tənzimlənməlidir? Hansı mexanizm fəhlələrin hüquqlarını müdafiə edir? İctimai resurslar necə bölüşdürülür? İqtisadi azadlıq, sosial təhlükəsizlik və imkan bərabərliyi arasında necə tarazlıq yaratmaq olar?
Bu suallara cavab hansısa bir instansiyanın milli maraqlar adına hamı üçün müəyyən etdiyi məsələ deyil, siyasi cərəyanların rəqabət mövzusu olmalıdır. Belə bir çərçivədə Azərbaycan hərəkatının liberal demokratiya və sosial demokratiya ilə əlaqəsi onun hazır bir ideologiyaya qovuşdurulması deyil, fərqli proqramlar arasında rəqabət üçün siyasi məkanın açılması deməkdir. Bu elə bir məkandır ki, orada milli və fərdi hüquqlar təmin edilir, iqtisadi və sosial siyasətlər barədə fikir ayrılığı da legitim sayılır.
▪ Son məsələ seçim imkanının yaradılmasıdır
Demokratik institutların əhəmiyyəti məhz bu nöqtədə üzə çıxır. Rəqabətli partiyalar, müstəqil həmkarlar ittifaqları, azad media, ədalətli seçkilər və şəffaf hesabatlılıq mexanizmləri sosial fikir ayrılıqlarını potensial olaraq parçalayıcı vəziyyətdən ictimai müstəvidə idarəolunan rəqabətə çevirir.
Əlbəttə, bu institutların mövcudluğu tək başına demokratiyanı təmin etmir. Onların fəaliyyətinin keyfiyyəti və müxtəlif qrupların hakimiyyətə real çıxış imkanı da önəmlidir. Bununla belə, belə mexanizmlər olmadan xalqı təmsil etmək iddiası xalqın özünün iştirakını əvəz edə bilər.
Azərbaycan hərəkatı üçün məsələ yalnız mərkəz qarşısında siyasi hakimiyyəti kimin tələb etməsi deyil. Məsələ həm də cəmiyyət daxilində siyasi hakimiyyətin necə təşkil olunacağı, nümayəndələrin necə seçiləcəyi və onları necə hesabat verməyə məcbur etməyin mümkün olacağıdır.
Milli hərəkat o zaman demokratik üfüqə yaxınlaşır ki, heç bir siyasi cərəyan özünü millətin iradəsinin yeganə sahibi hesab edə bilməsin.
Bu mənada liberal demokratiya fikir ayrılığı və rəqabət imkanını tanıyır, sosial demokratiya isə bərabər iştirakın sosial şərtlərinin yaradılmasının zəruriliyini vurğulayır. Bu iki ənənənin birləşməsi elə bir məkanın formalaşmasına kömək edə bilər ki, orada milli həmrəylik fərqlərin aradan qaldırılması ilə deyil, onların ifadəsi və təşkilatlanması imkanı ilə qorunsun.
Azərbaycan məsələsi son nəticədə yalnız danışmaq hüququnun əldə edilməsi deyil. Bu, hər kəsin danışa, təşkilatlana, fərqli fikirdə ola və ortaq gələcəyinin müəyyənləşdirilməsində iştirak edə biləcəyi bir nizamın yaradılmasıdır.
