- Göktürk Təbrizli
Ankara respublika olduqdan beş ay sonra Rza xan Sərdar-Sipəh Quma getdi. Altı gün sonra, 1303-cü il fərvərdinin 12-də o, bəyanat yaydı və «ruhanilik məqamına hörmətin qorunması naminə» respublikadan əl çəkdi. İki ildən az müddət keçmiş o artıq padşah olmuşdu. Bu əhvalatı Rza şahı hələ də «İranın Atatürkü» adlandıranlara danışmaq lazımdır. Fars millətçiləri illərdir bu iki şəxsi yan-yana qoyurlar. Hər ikisi hərbçi idi, hər ikisi dəmir yolu çəkdi və hər ikisi xalqın baş geyimini dəyişdi.
Oxşarlıqlar bu qədərdir.
Mustafa Kamal hakimiyyəti döyüş meydanında, Çanaqqaladan Sakaryaya qədər, özü də ölkəsi işğal altında olarkən qazandı. Kazak zabiti Rza xan isə arxasında ingilislərin dayandığı çevrilişlə yüksəldi. Atatürk səltənəti ləğv etdi və idarəçiliyi Məclisə həvalə etdi, Rza xan isə səltənəti özü və oğlu üçün istədi. 1937-ci ildə Atatürk təsərrüfatlarını bütün mal-qarası və avadanlığı ilə birlikdə dövlət xəzinəsinə bağışladı. Rza şah isə həmin illərdə təxminən üç min kəndi öz adına keçirmiş və İranın ən böyük torpaq sahibinə çevrilmişdi. 1320-ci ilin şəhrivər ayında İngiltərə və Sovet İttifaqının orduları İrana daxil olanda o, kənara çəkildi və tacı oğluna təhvil verdi.
Oğul da atasının yolu ilə getdi. Məhəmməd Rza şah 1353-cü ilin isfənd ayında «Rastaxiz» partiyasını yaratdı və müxaliflərə dedi ki, ya onların yeri həbsxanadır, ya da pasport alıb getməlidirlər. Türkiyədə isə o vaxt təxminən otuz il idi ki, çoxpartiyalı seçkilər keçirilirdi. Atatürkün özünün əsasını qoyduğu partiya 1950-ci ildə seçkidə uduzdu və hakimiyyəti səs-küysüz təhvil verdi. Atatürk dövləti millətin əmanəti hesab edirdi, Pəhləvilər isə ailə mülkü.
Respublikanı Qumda dəfn etmiş ruhanilər səbr etdilər. Əlli beş il sonra, düz 1358-ci il fərvərdinin 12-də Ruhullah Xomeyni «İslam Respublikası»nı elan etdi. Adı respublika idi, lakin xalqın səsinin üstündə heç bir seçki qutusu qarşısında hesabat verməyən fəqih oturdu. Bunun nəticəsi hər il yüzlərlə insanı dar ağacından asan hakimiyyət və qeyri-fars millətləri, eləcə də öz vətəndaşları üçün zindana çevrilmiş ölkədir.
Bu gün təxminən yarım əsrdir ABŞ-da yaşayan Rza şahın nəvəsi özünü İranın xilaskarı kimi təqdim edir, tərəfdarları isə «Cavid şah» şüarı səsləndirirlər. Mollalarla monarxistlər bir-biri ilə çəkişirlər, amma onların davası Tehranda kimin oturacağı üstündədir. Birinin əmmaməsi var, digərinin isə tacı. Hər ikisinin sözü eynidir: mərkəz qərar verir, qalanları isə itaət edir. Heç biri Təbrizin, Urmiyanın və Əhvazın nə istədiyini soruşmayıb və hər ikisi türklərin səsini dərhal «separatçılıq» adlandırır.
Türklərin bu əsrdəki tarixi isə başqa mənzərə ortaya qoyur. Bakı 1918-ci ildə müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublikanı qurdu və qadınlara seçki hüququ verdi — Fransadan dörddə bir əsr əvvəl. Ankara 1923-cü ildə respublika oldu, Türkiyə qadınları isə 1934-cü ildə seçki hüququ qazandılar. Təbriz də öz töhfəsini vermişdi. Məhəmmədəli şah Məclisi topa tutanda Səttarxan və bu şəhərin xalqı Məşrutə ölməsin deyə təxminən bir il mühasirəyə sinə gərdilər. 1324-cü ildə Təbriz öz Milli Hökumətini də qurdu, lakin bir il sonra bu hökumət şahın vəhşi ordusunun qanlı çəkmələri altında qətliama məruz qaldı.
Buna görə də son illərdə Təbriz, Urmiya və Ərdəbil küçələrində ucalan «Azadlıq, ədalət, milli hökumət» haqqını tac tərəfdarlarının və ya əmmaməlilərin şüarı ilə eyniləşdirmək olmaz. Bu şüarda nə şah var, nə də fəqih. Onu səsləndirənlər Bakının 1918-ci ildə, Ankaranın isə 1923-cü ildə istədiyini istəyirlər: azadlıq, qanun və millətin öz içindən çıxan hökumət.
Sözüm Cənubi Azərbaycan türklərinin hələ də şahın şəklini qaldıran və ya İslam Respublikasını müdafiə edən hissəsinədir. Pəhləvilər İran adı ilə əlli dörd il səltənət sürdülər. Mollalar isə qırx yeddi ildir İslam adı ilə hökm sürürlər. Bu iki dövrün heç birində sizdən nə istədiyinizi soruşan olmadı.
Atatürk demişdi: «Mənim naçiz vücudum bir gün torpaq olacaq, lakin Türkiyə Cümhuriyyəti əbədiyyən payidar qalacaq». O, əbədiyyəti özü üçün deyil, respublika üçün istədi. «Cavid şah» şüarı isə məhz bu cümlənin tam əksidir.
