Manoto Marko Rubionun sözlərinə reaksiya olaraq Əhəmənilər ilə bugünkü İran arasındakı məsafəni vurğulayır və yazır ki, Kserks İslam Respublikasını təmsil etmir. Bu, doğrudur. Lakin elə bu arqument fars mərkəzli qədimpərəstliyin qarşısına ciddi sual qoyur: əgər 2500 il əvvəlki müharibələrə görə bugünkü insanlar haqqında hökm vermək olmursa, həmin dövrün əzəmətindən bu gün üçün kimlik üstünlüyü və xüsusi siyasi hüquq necə çıxarmaq olar?
Keçmiş fəxr etmək lazım olanda canlı və həlledici, sual veriləndə isə birdən-birə uzaq və əlaqəsiz ola bilməz. Əgər tarixi məsafə ümumiləşdirməyə maneədirsə, bu maneə hər iki istiqamətdə işləməlidir. Kir bugünkü insanın əxlaqi üstünlüyünü sübut edən sənəd deyil, necə ki Kserks də bugünkü insanı məhkum edən sənəd deyil. Heç kəs əcdadlarının nailiyyətləri sayəsində daha layiqli, onların zorakılığına görə isə daha günahkar olmur.
Problem o zaman başlayır ki, fars mərkəzli qədimpərəst millətçilər qədim Persiya tarixi ilə fəxr etməyi bugünkü totalitar meyillərinə legitimlik qazandırmaq üçün alətə çevirirlər. Bu cərəyan qədim Persiya şahlarının adlarından İranın gələcəyi üçün idarəetmə formasını müəyyənləşdirmək, hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsinə haqq qazandırmaq və ya bir dili və kimliyi digərlərindən üstün tutmaq üçün istifadə edir.
Manoto deyir ki, İslam Respublikasını bütün İran cəmiyyəti ilə eyniləşdirmək olmaz. Bu prinsipə qədim dövlətlərə münasibətdə də əməl olunmalıdır. Əhəməni şahı da öz məmləkətindəki bütün xalqlarla eyni deyildi. Sarayın qərarı bütün xalqın iradəsi deyildi və ordunun fəthləri imperiyanın bütün sakinlərinin fəzilətini sübut etmirdi.
Şahın qələbəsini fəxrlə millətçiliyin hesabına yazıb, onun zorakılığından söz düşəndə birdən-birə hakimiyyəti xalqdan ayırmaq olmaz. Bu məntiq əslində ziddiyyətlidir və müdafiə olunmazdır.
Manotonun yazısındakı digər məqam Əhəməni imperiyasındakı xalqların və dillərin müxtəlifliyinin vurğulanmasıdır. Bu tarixi reallıq həmin irsi inhisara almaq cəhdlərinin də əleyhinə işləyir. Əhəməni imperiyasının dövlət aparatı çoxdilli idi, burada elam, akkad və arami dilləri rol oynayırdı. Əgər bu müxtəliflik Əhəmənilərin müdafiəsi üçün əsasdırsa, nə üçün bu gün dil müxtəlifliyinə dözülmür və fars etnosunun dil inhisarı sərt şəkildə tətbiq olunur? Müxtəlifliyi keçmişdə tərifləyib, bu gün isə birliyə maneə saymaq olmaz.
Manotoya və istənilən qədimpərəst və totalitar cərəyana ünvanlanan sual aydındır: keçmişi onu tanımaq üçünmü istəyirsiniz, yoxsa bugünkü İranda digər millətlər üzərində hökmranlıq qurmaq məqsədilə ondan alət kimi istifadə etmək üçün?
Əgər hakimiyyət xalqdan fərqlidirsə, bu fərqi bütün məsələlərdə nəzərə alın.
Əgər 2500 illik məsafə bugünkü insanları məhkum etməyə maneədirsə, həmin məsafə onları üstün göstərməyə də maneədir.
Heç bir qədim Persiya şahı İrandakı heç bir müasir cərəyana İranda yaşayan xalqların dili, kimliyi və gələcəyi üzərində qəyyumluq etmək hüququ vermir. Bugünkü insanların hüquqları qədim şahların əzəməti və qüdrəti ilə deyil, bərabərlik, azadlıq və onların öz müqəddəratını təyinetmə hüququ ilə ölçülməlidir.
