رسانه زمانی اعتبار خود را حفظ میکند که میان «خبر» و «روایت» مرز روشنی بکشد. مشکل از آنجا آغاز میشود که رسانه، به جای بازتاب همه واقعیت، تنها آن بخش از واقعیت را برجسته میکند که با پروژه سیاسی یا خطمشی تحریریهاش همخوانی دارد. در چنین شرایطی، مخاطب دیگر با تصویری کامل از رخداد روبهرو نیست، بلکه با روایتی گزینشی مواجه میشود.
گزارش اخیر ایران اینترنشنال درباره اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در آذربایجان غربی نیز از همین زاویه قابل نقد است. این گزارش، در کنار پرداختن به اعتراضات و سرکوب، بر شعارهای حامی رضا پهلوی تأکید ویژهای دارد و آنها را بخشی از تصویر اعتراضات معرفی میکند.
اما مسئله اینجاست که فضای اعتراضی آذربایجان غربی، بهویژه در شهرهایی مانند اورمیه، بسیار متکثرتر از آن بود که بتوان آن را در قالب حمایت از یک جریان سیاسی خلاصه کرد. در ویدیوهای منتشرشده از اعتراضات، شعارهایی نیز علیه جمهوری اسلامی و همزمان علیه پهلوی شنیده میشود؛ از جمله شعار معروف:
«آذربایجان شرفدی، پهلوی بیشرفدی.»
اگر رسانهای این بخش از واقعیت را نادیده بگیرد یا آن را در حاشیه قرار دهد، تصویری ناقص از فضای سیاسی آذربایجان ارائه خواهد کرد. نقد اصلی، نه وجود شعارهای مختلف، بلکه حذف یا کمرنگ کردن بخشی از آنهاست.
آذربایجان در دهههای اخیر بارها نشان داده است که دارای گفتمان سیاسی مستقل خود است. این گفتمان الزاماً در چارچوب دوگانه «جمهوری اسلامی یا پهلوی» تعریف نمیشود. بسیاری از معترضان، هر دو جریان را بخشی از استمرار تمرکزگرایی و نادیده گرفتن مطالبات ملی و فرهنگی خود میدانند. به همین دلیل، طبیعی است که در اعتراضات، هم شعار علیه جمهوری اسلامی شنیده شود و هم شعارهایی در نقد پهلوی.
نادیده گرفتن این واقعیت، صرفاً یک خطای خبری نیست؛ بلکه به بازتولید این تصور میانجامد که همه اعتراضات ایران ذیل یک رهبری یا یک پروژه سیاسی واحد قرار دارند؛ در حالی که واقعیت اجتماعی ایران بسیار متنوعتر و پیچیدهتر است.
رسانه حرفهای باید همه صداها را منعکس کند؛ حتی اگر با روایت مطلوبش سازگار نباشند. حذف بخشی از شعارها یا برجستهسازی گزینشی برخی دیگر، اعتماد مخاطب را کاهش میدهد و این تصور را ایجاد میکند که خبر، در خدمت یک پروژه سیاسی قرار گرفته است، نه در خدمت حقیقت.
اعتراضات آذربایجان غربی، همانند بسیاری از اعتراضات دیگر ایران، حامل صداهای متفاوت و مطالبات متنوع بود. بازنمایی صادقانه این تکثر، شرط نخست روزنامهنگاری حرفهای است. هر رسانهای که بخشی از این واقعیت را حذف کند، خواه آگاهانه و خواه ناآگاهانه، از گزارشگری فاصله گرفته و وارد عرصه روایتسازی سیاسی شده است.
محسن سعادت
