آذربایجان طی بیش از دو دهه گذشته مسیری را طی کرده که این کشور را از یک دولت درگیر پیامدهای جنگ و اشغال، به بازیگری با توان نظامی، اقتصادی، انرژی و ترانزیتی قابل‌توجه در قفقاز جنوبی تبدیل کرده است. بازگشت کنترل باکو بر قاراباغ، توسعه زیرساخت‌های راهبردی و گسترش نقش آذربایجان در معادلات منطقه‌ای از مهم‌ترین تحولات این دوره به شمار می‌رود.
از سال ۲۰۰۳ تاکنون و در دوره ریاست‌جمهوری الهام علی‌اف، آذربایجان سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در ارتش، انرژی، حمل‌ونقل و زیرساخت‌های ملی انجام داده است. پروژه‌هایی مانند باکو–تفلیس–جیحان، کریدور گاز جنوبی، خط آهن باکو–تفلیس–قارص و توسعه بندر باکو، جایگاه این کشور را در مسیرهای ارتباطی میان آسیای مرکزی، قفقاز، تورکیه و اروپا تقویت کرده‌اند.
مهم‌ترین نقطه عطف این دوره، جنگ ۴۴ روزه سال ۲۰۲۰ بود که بخش بزرگی از مناطق تحت کنترل نیروهای ارمنی به حاکمیت آذربایجان بازگشت. در سپتامبر ۲۰۲۳ نیز با پایان ساختار جدایی‌طلب در قاراباغ، باکو کنترل خود را بر تمام قلمرو به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی آذربایجان تثبیت کرد.
پس از جنگ، مرحله تازه‌ای با عنوان «بازگشت بزرگ» آغاز شده است. ساخت شهرها و روستاها، فرودگاه‌ها، جاده‌ها، شبکه‌های انرژی، مدارس و مراکز درمانی در قاراباغ و شرق زنگه‌زور، بخشی از برنامه‌ای است که هدف آن بازگرداندن جمعیت آواره و ادغام دوباره این مناطق در ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور اعلام شده است.
در عرصه خارجی نیز آذربایجان توانسته همزمان روابط راهبردی خود با تورکیه را تقویت کند، همکاری با کشورهای آسیای مرکزی را گسترش دهد و به یکی از مسیرهای مهم انرژی و ترانزیت میان شرق و غرب تبدیل شود. باکو اکنون در بسیاری از معادلات قفقاز جنوبی، امنیت انرژی اروپا و کریدور میانی، نقشی فراتر از وزن جمعیتی و جغرافیایی خود ایفا می‌کند.
تحولات ۲۳ سال گذشته نشان می‌دهد محور اصلی داستان آذربایجان افزایش ظرفیت دولت، بازسازی قدرت نظامی، بازیابی حاکمیت سرزمینی و تبدیل‌شدن کشور به یک مرکز مهم انرژی، حمل‌ونقل و دیپلماسی منطقه‌ای بوده است.
