Hamid Yeganəpur
Son günlərdə Traktor və Məlavan komandaları arasında keçirilən oyunda cəmiyyətin köhnə yaralarından birinin, yəni türklərə qarşı etnik təhqirin yenidən açıldığının şahidi olduq. Traktor klubunun rəhbərliyi və komandanın məşqçi heyəti oyunu davam etdirməkdən imtina etmək qərarına gəldi. Bu qərarla hadisə yeni ölçü qazandı və etnik alçaltma ilə ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə zərurəti yenidən gündəmə gəldi.
⬅ Birinci hissə
⬅ İkinci hissə
Türklərə qarşı təhqiri onun tarixi və mədəni zəminindən ayrı araşdırmaq mümkün deyil.
Pəhləvi hakimiyyəti qurulandan bəri mərkəzləşdirmə və kimliyin eyniləşdirilməsi siyasəti, xüsusilə dil və mədəniyyət sahəsində, İranda etnik və dil qruplarının hüquqları ilə bağlı mübahisələrin əsas mövzularından birinə çevrilib. Belə bir mühitdə türklər haqqında alçaldıcı stereotiplər də ictimai mədəniyyətin və medianın bəzi kəsimlərində təkrar-təkrar yenidən üzə çıxıb.
İnsanların «ağıllı» və «axmaq», yaxud «mədəniyyətli» və «mədəniyyətsiz» millətlərə bölünməsinin elmi əsası yoxdur və bu bölgü ayrı-seçkilik və alçaltmadan başqa heç nə yaratmır. Bununla belə, bu cür stereotiplərin təkrarlanması bəzi insanları öz dilindən və kimliyindən uzaqlaşmağa sövq edə bilər. Kimlik müzakirələrində bu hadisə mədəni yadlaşma və assimilyasiya kimi anlayışlarla ifadə olunur.
Eyniləşdirici siyasətlərə münasibət eyni olmayıb. Bəziləri onları qəbul edib, bir qismi onlarla barışıb, bəziləri isə razı olmasalar da susmağı seçiblər. Bu qruplarla yanaşı, dil və mədəni hüquqları müdafiə etdiyinə görə bədəl ödəyənlər də olub. Lakin bəzən haqq tələbinin özünü dəstəkləmək əvəzinə bütün diqqət bu tələbləri irəli sürənlərin metodunun və ya fəaliyyətinin tənqidinə yönəlir.
Hər hansı şəxsin və ya cərəyanın fəaliyyətini tənqid etmək cəmiyyətin haqqıdır. Lakin bu tənqid qanuni və mülki tələbləri görməzdən gəlmək üçün bəhanəyə çevrilməməlidir. Dil və mədəni hüquqları müdafiə etmək bütün fəalları qeyd-şərtsiz təsdiqləmək demək deyil. Bu, başqalarının yanlış davranışı qarşısında susmağı da tələb etmir.
Etnik təhqir ayrı-seçkiliyin açıq təzahürlərindən biridir, lakin məsələ yalnız bununla bitmir. Hər hadisədən sonra yalnız etiraz edib sonra mövzunu unutsaq, təhqir, etiraz və təkrar dövrü davam edəcək.
Mərkəzləşdirmədən Azərbaycanın inkişafına
Ölkənin inzibati sərhədləri bölgələrin tarixi, dil və mədəni bağlılıqları ilə həmişə üst-üstə düşmür. Bu vəziyyət belə bir sual doğurur: müxtəlif bölgələrin əhalisi öz iqtisadi, mədəni və inkişaf prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsində nə dərəcədə iştirak edir?
Azərbaycanın mühüm sənaye, mədən, kənd təsərrüfatı və ticarət potensialı var. Buna görə də bu bölgələrdə yaradılan əlavə dəyərin nə qədərinin yerli infrastrukturun inkişafına qayıtdığı aydın olmalıdır. Həmçinin bölgə əhalisinin bu potensialın faydalarından hansı payı aldığı da məlum olmalıdır.
Sungun mis yatağı və onun «Kirman Mis» şirkəti tərəfindən idarə olunması bu baxımdan araşdırılmağa dəyən nümunədir. Bölgənin yatağın iqtisadi faydalarından aldığı pay, yerli əhalinin məşğulluğu, emal sənayesinin inkişafı, dövlət gəlirləri və yatağın ekoloji nəticələri araşdırılmalıdır. Bu araşdırma maliyyə sənədlərinə və etibarlı məlumatlara əsaslanmalıdır. Əsas tələb dövlət resurslarının idarə olunmasında şəffaflıq və bölgələrin məşğulluq və inkişaf imkanlarından ədalətli şəkildə yararlanmasıdır.
Ana dili: kənara itələnməməli olan hüquq
Konstitusiyanın 15-ci maddəsi fars dilini rəsmi və ümumi dil kimi müəyyən edir. Eyni maddə yerli və etnik dillərin mətbuatda və mediada istifadəsini, həmçinin bu dillərin ədəbiyyatının məktəblərdə tədrisini sərbəst elan edir. 19-cu maddəyə görə isə dil və bu kimi amillər heç kimə üstünlük vermir.
Bununla belə, bir dilin ədəbiyyatının tədrisinə icazə vermək başqa, həmin dildə təhsil, tədqiqat və elmi məzmun yaradılması üçün geniş imkanlar yaratmaq başqadır. Buna görə də bir sıra məsələlərə ciddi yanaşılmalıdır: türk dili və ədəbiyyatının tədrisi, universitet tədqiqatlarının genişləndirilməsi, mədəni məhsulların dəstəklənməsi və türklərin tarixinin dərsliklərdə və mediada ədalətli əks etdirilməsi.
Ana dili sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, tarixi yaddaşın, ədəbiyyatın və nəsillərin təcrübəsinin daşıyıcısıdır. Dil hüquqlarını müdafiə etmək digər dilləri inkar etmək demək deyil. Dil və mədəni müxtəlifliyin qəbul edilməsi qarşılıqlı hörmət, bərabər iştirak və daha demokratik cəmiyyətə doğru irəliləyiş üçün zəmin yarada bilər.
Azərbaycan və ətraf mühit: resursların bölgüsündə ədalət meyarı. Urmiya gölünün böhranı Azərbaycanın ən mühüm ekoloji problemlərindən biridir.
Tədqiqatlar göstərib ki, gölün qurumasını yalnız yağıntıların azalması və iqlim dəyişikliyi ilə izah etmək olmaz. Suvarma əkinçiliyinin genişlənməsi, su ehtiyatlarından su götürülməsi və su hövzəsinin idarə olunma üsulu da bu böhranda rol oynayıb.
Bu baxımdan suyun ölkənin digər bölgələrinə ötürülməsi siyasəti də eyni meyarlarla araşdırılmalıdır. Oman dənizindən İsfahan sənayesinə su ötürülməsi, Məşhədin su təchizatı layihələri və Zayəndərud çayı ilə bağlı layihələr belə bir sual doğurur: ölkənin su prioritetləri necə müəyyənləşdirilir? Bu suala, həmçinin suyun götürüldüyü və ötürüldüyü hövzələrin ekoloji ehtiyaclarına nə qədər diqqət ayrıldığı məsələsi də daxildir.
Layihələrdə və ya xərclərdə fərqin olması özlüyündə ayrı-seçkiliklə bağlı sual doğurur. Lakin ötürülən suyun həcmini, xərcləri, ekoloji təsirləri və Urmiya gölünün su payının nə qədər təmin olunduğunu şəffaf müqayisə etmək ədalətli qiymətləndirməyə kömək edə bilər.
Məsələ bölgələr arasında qarşıdurma deyil. Əsas məsələ resursların elmi əsaslarla idarə olunması, şəffaflıq və məsul qurumların hesabatlılığıdır.
Niyə köklərlə deyil, yalnız əlamətlərlə məşğul oluruq?
Türklərə qarşı təhqir görməzdən gəlinməməlidir. Klublar, Futbol Federasiyası, media və məsul qurumlar təhqiramiz və ayrı-seçkilik xarakterli davranışlara aydın və ədalətli reaksiya verməlidir. Eyni zamanda, haqq tələbi bir oyundan sonrakı bir neçə günlə məhdudlaşmamalıdır.
Dil hüquqlarının izlənilməsi, inkişaf büdcələrinin araşdırılması, ətraf mühitin qorunması və resursların idarə olunmasında şəffaflıq tələbi də eyni dərəcədə davamlılıq və sənədləşdirmə tələb edir. Ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə üçün açıq təhqirlərə qarşı hüquqi tədbirlər görülməlidir. Bununla yanaşı, bərabərsizliyi təkrar yaradan siyasətlər və baxışlar da islah edilməlidir.
Öz hüquqlarını müdafiə etmək digər etnik və dil qruplarının alçaldılmasına gətirib çıxarmamalıdır. Bərabərlik tələbi yalnız dilindən və kimliyindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşların bərabər hüquqlarını tanıdıqda möhkəm olur.
Sonda, Traktor və Məlavan oyunundakı hadisəyə sadəcə idman hadisəsi kimi baxmaq olmaz. Eyni zamanda, türk xalqının hüquqları və tələbləri ilə bağlı bütün müzakirələrin belə hadisələrdən sonrakı qısamüddətli reaksiyalarla məhdudlaşmasına da imkan verilməməlidir.
Etnik təhqir real problemdir və izlənilməlidir. Lakin onunla səmərəli mübarizə aparmaq üçün ayrı-seçkiliyin tarixi, mədəni və sosial köklərini anlamaq lazımdır. Bununla yanaşı, dil hüquqları, bərabər inkişaf imkanları, dövlət resurslarının bölgüsü və ətraf mühitin qorunması ilə bağlı tələblər də irəli sürülməlidir.
Məsələ təkcə stadionda türklərin niyə təhqir olunması deyil. Əsas sual budur: belə hadisə hər dəfə təkrarlananda niyə yenidən başlanğıc nöqtəsinə qayıdırıq? Halbuki onun zəminini araşdırmaq və digər əsas tələbləri izləmək üçün davamlı bir proqramımız yoxdur.
Etirazımız yalnız təhqirlə məhdudlaşdıqca və dil, mədəni, iqtisadi və vətəndaş hüquqları uğrunda ardıcıl tələbə çevrilmədikcə, bu dövrün təkrarlanması təhlükəsi qalacaq.
Kimliyi müdafiə etmək yalnız alçaldılmaya etiraz etmək deyil. Bu, haqdan, imkanlardan, dildən, mədəniyyətdən və insan ləyaqətindən bərabər yararlanmaq uğrunda mübarizədir.
