Hamed Yeganəpur
Son günlər İran İslam Respublikası Dövlət Teleradio Şirkətinin (IRIB) hava proqnozu xəbərlərində tanış «Xəzər dənizi» adı əvəzinə «Kaspi dənizi» adının işlədildiyinin şahidi oluruq. Bu addım xalqın, xüsusilə türklərin yaşadığı bölgələrdə etirazına, hətta Mazandaran ostanından olan bir deputatın reaksiyasına səbəb olub.
Davamı
Bəs nə üçün belə həssas bir dövrdə ölkənin mühüm coğrafi ərazilərindən birinin adında belə bir dəyişiklik edilməlidir? Bu addıma iki baxımdan yanaşmaq olar:
1. Ölkənin ən böyük etnik qrupu olan türklərin reaksiyasını ölçmək üçün sosial sınaq
2. Tənqidçilərin panfarsizm adlandırdığı fars mərkəzli millətçilik və mərkəzləşdirmə siyasətinin davamı.
Pəhləvi sülaləsi hakimiyyətə gələndən bu günə qədər mərkəzləşdirmə siyasətinin təsiri ilə İranda kimlikləri eyniləşdirmək cəhdləri daim tənqid olunub. Bu tənqidlərin mövzuları arasında qeyri-fars mənşəli bəzi coğrafi adların, xüsusilə türklərin yaşadığı bölgələrdə, dəyişdirilməsi və ya başqa adlarla əvəz edilməsi, həmçinin türk dili də daxil olmaqla qeyri-fars dillərində təhsil imkanlarının və bu dillərin ictimai həyatda işlənməsinin məhdudlaşdırılması hesabına fars dilinin gücləndirilməsi var. Bu siyasət çox vaxt milli birliyin qorunması bəhanəsi ilə əsaslandırılıb.
Halbuki insanların bərabərliyi, etnik və irqi üstünlüyün rədd edilməsi insan hüquqlarının əsas prinsiplərindəndir. Hücurat surəsinin 13-cü ayəsi insanların kişi və qadından yaradıldığını, millətlərin və qəbilələrin müxtəlifliyini vurğulayır, Rum surəsinin 22-ci ayəsi isə dillərin və rənglərin fərqliliyini ilahi əlamətlərdən sayır. Həmçinin İnsan Hüquqları Ümumi Bəyannaməsinin 1, 2 və 7-ci maddələri, eləcə də İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Beynəlxalq Konvensiyanın 1, 4 və 5-ci maddələri bərabərlik və irqi ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə prinsiplərini vurğulayır.
Lakin Xəzər dənizinin adı məsələsinə aydınlıq gətirmək üçün «Kaspi» və «Xəzər» adlarının tarixinə nəzər salmaq yerinə düşər.
«Kaspi» (Caspian) sözü qədim kaspi (Caspians, yunanca Káspioi) tayfasının adından götürülüb. Bu tayfanın adı yunan və digər qədim tarixi mənbələrdə çəkilir. Kaspilər Xəzər dənizinin cənub-qərb sahillərinin ətrafında, Qafqazın və ona bitişik torpaqların bir hissəsində yaşayıblar. Bu tayfanın dilinin mənşəyi və yaşadığı ərazinin dəqiq sərhədləri barədə tədqiqatçılar arasında tam fikir birliyi yoxdur.
«Xəzər» adının da tarixi kökləri var. Bu ad türk xalqlarından biri olan xəzərlərin adından gəlir. Xəzərlər orta əsrlərdə, xüsusilə eramızın VII əsrinin ortalarından X əsrin sonlarına qədər Xəzər dənizinin şimal və şimal-qərb sahillərinin bəzi hissələrində və Qafqaz bölgələrində güclü və nüfuzlu olublar.
Beləliklə, hər iki adın tarixi kökü var. Fərq ondadır ki, «Kaspi» Avropa dillərində bu dənizin ən çox işlənən adıdır, «Xəzər dənizi» isə fars dilində çoxdan işlənən addır və regionun tarixi-coğrafi ənənəsində də yer alıb.
Deməli, əsas sual hansı adın tarixi kökləri olması deyil, çünki hər ikisinin var. Sual budur ki, IRIB ölkədaxili xəbərlərində nə üçün məhz bu dövrdə geniş işlənən «Xəzər» adının yerinə «Kaspi» adını işlətməyə başlayıb?
Bu dəyişiklik coğrafi ad seçimindən ibarətdir, yoxsa kimlik və siyasi yanaşma ilə bağlıdır? Bu suala cavab vermək üçün rəsmi izahat verilməli və sənədlər araşdırılmalıdır.
Əgər bu addımı İran türklərinin reaksiyasını ölçmək üçün bir növ sosial sınaq hesab etsək, xatırlatmalıyıq ki, keçmiş təcrübə etnik kimliklə bağlı media materiallarının və qərarların geniş reaksiyalara səbəb ola biləcəyini göstərib.
Bu hallar sırasında IRIB-in Proqram Araşdırmaları, Tədqiqatları və Qiymətləndirmə Mərkəzinin 1995-ci ildəki məşhur sorğu vərəqəsini, «İran» qəzetinin 12 may 2006-cı ildə dərc etdiyi qalmaqallı karikaturanı, 6 noyabr 2015-ci ildə efirə gedən «Fitilə» televiziya proqramını və «Tərh-e No» qəzetinin 20 iyul 2016-cı il tarixli 868-ci sayında «Rüstəmin yeddi xanı» başlığı ilə çıxan yazını göstərmək olar. Bu hallar İrandakı türk və azərbaycanlı cəmiyyətinin bir hissəsinin etirazına səbəb olub.
Bu təcrübələr göstərir ki, etnik alçaltmaya və türk kimliyinin təhqiramiz şəkildə təqdim edilməsinə qarşı həssaslıq yeni məsələ deyil. Bu baxımdan, bu əhali qrupunun tarixi və dil kimliyinə toxunan hər yeni media addımına daha diqqətlə və daha məsuliyyətlə yanaşılmalıdır.
Sağlam düşüncə tələb edir ki, keçmiş təcrübələrdən dərs çıxaraq və sosial gərginliyi artıra biləcək addımları təkrarlamayaq. 2006-cı ildə «İran» qəzetində karikatura dərc olunandan sonra başlayan geniş etirazlar belə mübahisələrin sosial nəticələrinə bir nümunə idi. Halbuki o vaxt ölkədəki vəziyyət indikindən fərqli idi və həmin etirazları güclə nəzarətə alıb sakitləşdirmək mümkün olmuşdu.
Bu gün də cəmiyyət çoxsaylı iqtisadi və sosial böhranlarla üz-üzədir. İqtisadi təzyiq aztəminatlı və orta təbəqələrin böyük hissəsinin həyatını son dərəcə çətinləşdirib. Belə bir şəraitdə sözdə milli media həssaslıq yaradan qərarlar qəbul etməkdə israr edir.
Bununla belə, daha mühüm bir sual da ortaya çıxır: ölkə daxilindəki bəzi kimlik yanaşmaları ilə Binyamin Netanyahu da daxil olmaqla bəzi xarici aktorların siyasi diskursu arasında üst-üstə düşən məqamlar varmı?
Netanyahu İranla bağlı mövqe və müraciətlərində dəfələrlə «Pars xalqı» və «Kirin nəvələri» kimi ifadələr işlədib. Tənqidçiləri bu cür müraciəti İranın tarixi kimliyi barədə xüsusi bir narrativi ön plana çıxarmaq cəhdi kimi şərh edirlər. Bu narrativ fars kimliyini və pars etnosunun xeyrinə təhrif olunmuş qədim İran irsini daha çox önə çəkir.
Bəzi siyasi diskurslar arasındakı mümkün oxşarlıq, düzdür, koordinasiyanı və ya mütəşəkkil nüfuzu sübut etmir, lakin bu nəzəriyyəni gücləndirir.
Məsələ yalnız bir dənizin adında deyil. Məsələ ad vermə meyarlarında, İranın tarixi və dil müxtəlifliyinə hörmətdə və ictimai qurumların həssaslıq yaradan qərarlarına görə hesabat verməsinin vacibliyindədir. Əgər milli mediada bir tarixi ad başqa bir tarixi adla əvəz olunursa, ictimaiyyətin bu qərarın nəyə əsaslandığını və hansı meyarla qəbul edildiyini bilmək hüququ var.
Bu sualların cavabsız qalması qeyri-müəyyənliyi, inamsızlığı və nüfuz nəzəriyyəsini daha da gücləndirə bilər.
