Mühim Bəluc – Sərxoş
«Bəlucistan Raci Tapaki» partiyasının baş katibi
17 oktyabr 2026
İranın tarixini Azərbaycan türkləri olmadan yazmaq mümkün deyil; onun gələcəyini də onların iradəsi və iştirakı olmadan qurmaq mümkün deyil. Əsrlər boyu bu torpağın idarəçiliyində, iqtisadiyyatında, mədəniyyətində və siyasi mübarizələrində rol oynamış millət bu gün elə bir sualla üz-üzədir ki, onun cavabı İranda yaşayan digər millətlər üçün də önəm daşıyır: İranın gələcəyi hakimiyyətin real bölgüsü, milli hüquqların tanınması və millətlərin azad və bərabər birgəyaşayışı əsasında formalaşacaq, yoxsa hakimiyyətin mərkəzləşməsinin davam etməsi və bu hüquqların inkarı onları müstəqil gələcəyi seçməyə sövq edəcək?
Türklərin İran tarixindəki varlığı kənarda qalan bir varlıq olmayıb. Səlcuqlulardan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlulara, Səfəvi türklərinin hakimiyyətindən Əfşarlar və Qacarlara qədər bu coğrafiyanın siyasi tarixinin böyük hissəsi türk mənşəli hakimiyyətlərlə bağlıdır. Əlbəttə, bu sülalələri bugünkü milli dövlətlərlə eyniləşdirmək olmaz; eləcə də fars dilinin o dövrün divanında və ədəbiyyatında oynadığı rolu görməzdən gəlmək olmaz.
⬅Birinci hissə
⬅İkinci hissə
⬅Üçüncü hissə
Birinci hissə
Lakin elə bu keçmiş göstərir ki, İranı yalnız fars tarixinə və kimliyinə malik ölkə kimi təqdim etmək tarixi reallığa uyğun gəlmir.
İran ilə Azərbaycan Respublikası arasındakı bugünkü sərhəd də xalqın seçimi nəticəsində yaranmayıb. XIX əsrin əvvəllərində Qacar hakimiyyəti ilə Rusiya imperiyası arasındakı müharibələr Qafqaz xanlıqlarının taleyini dəyişdi. 1813-cü ildə imzalanan Gülüstan müqaviləsi ilə Qacarların Qafqazdakı torpaqlarının böyük hissəsi Rusiyaya keçdi. İkinci müharibə və 1828-ci ildə imzalanan Türkmənçay müqaviləsi İrəvan və Naxçıvanı da Qacar ərazisindən ayırdı və Araz öz axarının mühüm hissəsində sərhədə çevrildi. Onun hər iki tayında yaşayan insanların bu sərhədin müəyyənləşdirilməsində heç bir rolu olmayıb.
O vaxtdan bəri Arazın iki tayı fərqli yollar keçib. Şimalda Rusiya imperiyasının süqutundan sonra 1918-ci ildə Azərbaycan Respublikası quruldu; 1920-ci ildə Sovet hakimiyyəti altına düşdü və 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra müstəqilliyini bərpa etdi. Cənubda isə Azərbaycan sonradan adı İran olaraq dəyişdirilən Persiyanın siyasi strukturunda qaldı və dəfələrlə bu strukturun dəyişdirilməsi uğrunda mübarizənin əsas mərkəzlərindən birinə çevrildi. Sərhəd siyasi əlaqələri məhdudlaşdırdı, lakin dili, yaddaşı və mədəni bağları yox edə bilmədi.
Məşrutə inqilabı zamanı Məhəmmədəli şah məclisi topa tutduqda və istibdad yenidən hakimiyyəti ələ keçirdikdə Təbriz ayağa qalxdı. Səttarxan və Bağırxan şəhər əhalisi ilə birlikdə səltənət qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərdilər, mühasirəyə, aclığa və müharibəyə tab gətirərək mübarizəni davam etdirmək imkanını yaşatdılar. Bu müqavimət olmasaydı, Məşrutə asanlıqla elə həmin kiçik istibdad dövründə basdırıla bilərdi.
Səttarxan və Bağırxan Qacar sülaləsindən olan padşaha qarşı vuruşdular. Bu məqamı yadda saxlamaq lazımdır: xalqla hökmdarın eyni dildə danışması özlüyündə xalqın azadlığına və hüquqlarına təminat vermir. Bu gün də hakimiyyətdə türkdilli məmurun olması Azərbaycan türk millətinin hüquqlarının təmin edilməsi demək deyil və ana dilində təhsil hüququnu, xalqın öz işlərini idarə etmək səlahiyyətini əvəz edə bilməz. Önəmli olan hökmdarın hansı dildə danışması deyil; önəmli olan onun xalqın hüquqlarına və iradəsinə hörmət edib-etməməsi, insanların öz taleyi barədə qərar vermək hüququnu tanıyıb-tanımamasıdır.
Bir neçə onillik sonra Azərbaycan yenidən öz işlərini idarə etmək üçün mövqe qazanmağa çalışdı. Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Milli Hökuməti 1324-cü ilin azər ayında quruldu və Azərbaycan türkcəsində təhsili və yerli islahatları gündəmə gətirdi. Bu hökumət Sovet ordusunun mövcudluğu şəraitində formalaşdı və onun dəstəyindən yararlandı; bu, tarixi araşdırmada kənara qoyula bilməyən reallıqdır. Lakin bütün hadisəni Sovet İttifaqının roluna endirmək də xalqın dil, torpaq və yerli idarəçiliklə bağlı real tələblərini görməzdən gəlmək deməkdir.
Sovet qoşunlarının çıxarılmasından və siyasi razılaşmaların uğursuzluğa düçar olmasından sonra Məhəmmədrza şah hökumətinin ordusu 1325-ci ilin azər ayında Azərbaycana hücum etdi və Pişəvəri hökuməti süqut etdi. Səltənətin rəsmi versiyasında «Azərbaycanın xilası» adlandırılan ordunun bölgəyə daxil olması və şəhərlərin ələ keçirilməsi bir çox azərbaycanlının yaddaşında işğal, qırğın, həbslər, talan və sürgünlə bağlıdır. Repressiyalar yalnız yerli hökumətin silahlı qüvvələrinin məğlubiyyəti ilə məhdudlaşmadı; siyasi fəallar və mülki şəxslər də qurban getdi.
Azərbaycanlı tarixçi Cəmil Həsənli öldürülənlərin sayını təxminən 30 min nəfər kimi göstərib; digər tədqiqatlarda daha aşağı rəqəmlər verilir və qurbanların dəqiq sayı ilə bağlı fikir birliyi yoxdur. Lakin qurbanların sayı ilə bağlı fikir ayrılığı Pişəvəri hökumətinin süqutundan sonra baş vermiş qırğının və geniş miqyaslı repressiyaların özünü inkar etmir. Bu yara Azərbaycanın mərkəzi hökumətlə münasibətlərinin bir hissəsinə çevrildi və onun izləri xalqın siyasi yaddaşında qaldı. Azərbaycanın rəhbəri Seyid Cəfər Pişəvərinin taleyi də bu tarixi təcrübənin digər bir hissəsidir. Pişəvəri Azərbaycanın Pəhləvi rejimi tərəfindən işğalından sonra Sovet Azərbaycanına getdi və 1947-ci ildə yol qəzası nəticəsində həyatını itirdi; onun ölümünün necə baş verməsi barədə müxtəlif versiyalar mövcuddur.
Bu təcrübəyə baxmayaraq, Azərbaycan Pəhləviyə qarşı mübarizədə də təsirli iştirak etdi. 1356-cı il 29 bəhmən Təbriz qiyamı etirazların genişlənməsinə səbəb olan və ümumölkə hərəkatına güc verən hadisələrdən biri idi. Həmin mübarizələr nəhayət 1357-ci ilin bəhmən ayında səltənəti devirdi. Lakin istibdada son qoymaq üçün ayağa qalxmış xalq siyasi istibdadı dini nüfuzla birləşdirən və insanların həyatına müdaxilənin miqyasını genişləndirən rejimlə üz-üzə qaldı. Dil və milli hüquqlar isə yenə də həllini tapmadı.
İkinci hissə
Bu gün Azərbaycanın çəkisi təkcə onun keçmişindən qaynaqlanmır. Azərbaycan türkləri ölkənin ən böyük dil qruplarından birini təşkil edir və onların varlığı Təbriz, Ərdəbil, Zəncan və şimal-qərbin digər şəhərləri ilə məhdudlaşmır. Onların böyük bir hissəsi Tehranda və digər iqtisadi və sənaye mərkəzlərində yaşayır. İranın milli və dil tərkibi barədə dəqiq və razılaşdırılmış statistika yoxdur, lakin bu varlığın genişliyi aydındır. Elə bu səbəbdən Azərbaycanın siyasi hərəkatı eyni zamanda həm Azərbaycan bölgələrində, həm də ölkənin iqtisadiyyatının və inzibati aparatının mərkəzində təsir göstərə bilər.
Azərbaycanlıların hakimiyyətdə, silahlı qüvvələrdə, bazarda və digər qurumlarda təmsil olunması da önəmlidir, baxmayaraq ki, bundan sadə nəticə çıxarmaq olmaz. Hakimiyyət strukturunda yer alan türkdilli şəxslər vahid siyasi cərəyan deyil və mütləq şəkildə Azərbaycan xalqının tələblərinin təmsilçisi sayılmırlar. Eyni zamanda, məhz bu geniş bağlar göstərir ki, Azərbaycandakı narazılığı mərkəzdən uzaq məsələ hesab etmək və təhlükəsizlik təzyiqi ilə onun üstündən keçmək olmaz.
Bu narazılığın mühüm hissəsi dilin və kimliyin statusu ilə bağlıdır. Ölkənin qurulmasında payı olan xalq soruşur ki, niyə onun dili təhsil sistemində və dövlət idarəçiliyində layiqli yer tutmur. Bu suala «separatizm» ittihamı ilə cavab vermək problemi həll etmir. Eyni zamanda, ictimai rəy azad şəkildə araşdırılmadan xalqın əksəriyyətinin federalizmi, müstəqilliyi və ya Azərbaycan Respublikasına birləşməni dəstəklədiyini iddia etmək olmaz. Bu seçimlər fərqlidir və xalqın rəyini onun adından əvvəlcədən elan etmək olmaz.
Azərbaycan Respublikasının mövcudluğu müqayisəni qaçılmaz edir. Arazın o tayında Azərbaycan türkcəsi dövlətin və təhsilin rəsmi dilidir. Bu fərq İranda mədəni, dil və iqtisadi hüquqlar, eləcə də hakimiyyətdə iştirak tələb edən xalq üçün siyasi məna daşıyır.
Əgər bir gün Azərbaycan xalqının böyük hissəsi İranda öz hüquqlarını təmin etmək üçün heç bir yolun olmadığı qənaətinə gələrsə və müstəqillik istəyərsə, ölkənin siyasi və ərazi strukturu dərin böhranla üz-üzə qalacaq. Cənubi Azərbaycanın müstəqilliyi və ya Azərbaycan Respublikasına birləşməyə doğru hərəkət bu böhranın miqyasını genişləndirə və digər millətləri də mərkəzlə münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirməyə sövq edə bilər. Bununla belə, bu cür dəyişikliklərin forması və nəticəsi əvvəlcədən müəyyən deyil və xalqın iradəsindən, hakimiyyətin reaksiyasından və regional şəraitdən asılı olacaq. Lakin belə bir qərar İranın dağılmasına gətirib çıxara bilər.
Bunun əksinə olaraq, federal İranda qalmaq seçimi birgə yaşayış üçün yol aça bilər; bir şərtlə ki, federalizm hakimiyyətin real bölgüsü ilə nəticələnsin. Xalq təhsil, dil, büdcə, inkişaf və öz torpağının idarə olunması məsələlərində səlahiyyətə malik olmalı və bu səlahiyyət mərkəzi hökumət dəyişdikdə geri alınmamalıdır. Bütün sakinlərin, xüsusilə qarışıq bölgələrdə yaşayanların hüquqları da təmin edilməlidir. Millətlər arasındakı ərazi mübahisələrini qarşı tərəfi inkar etməklə və ya birtərəfli diktə ilə həll etmək olmaz.
Üçüncü hissə
Azərbaycan hakimiyyətin dəyişdirilməsi uğrunda dəfələrlə bədəl ödəyib. Bu dəfə o, istənilən siyasi layihəyə qoşulmazdan əvvəl soruşmaq haqqına malikdir: dilin statusu, milli hüquqlar, Azərbaycan xalqının və Tehranın mərkəzləşmiş strukturunun hökmranlığı altında olan digər millətlərin səlahiyyətləri gələcək sistemdə harada dayanır? Əgər cavab yenə də qələbədən sonrakı günə ünvanlanmış qeyri-müəyyən vəd olarsa, inamsızlıq daha da dərinləşəcək.
Əgər fars millətinin siyasi elitası mərkəzçilikdə israr etməyə davam etsə və Pəhləvi və İslam Respublikası hakimiyyətlərinə bənzər strukturu müasir görünüş, bir neçə demokratik şüar və az təsirli seçkilərlə yenidən qurmağa çalışsa, yeni bir böhranın zəminini hazırlamış olacaq. Problem hakimiyyətin adının dəyişdirilməsi ilə həll olunmur; millətlərin dili, təhsili, resursları və torpaqlarının idarə olunması ilə bağlı qərarların qəbulu mərkəzin inhisarında qaldıqca, hökmranlıq münasibətləri davam edəcək. Bu seçimin məsuliyyəti bütün fars xalqının deyil, hakimiyyətin mərkəzləşməsini müdafiə edən cərəyanların üzərinə düşür.
Belə bir israr İranı qanlı qarşıdurmalara və hətta vətəndaş müharibəsinə sürükləyə bilər; bu müharibə ölkənin strukturunun dağılmasına və yeni dövlətlərin yaranmasına gətirib çıxara bilər. Keçmiş Yuqoslaviyanın təcrübəsi siyasi razılaşma iflasa uğradıqda və dialoq zorla əvəzləndikdə nələrin baş verə biləcəyi barədə xəbərdarlıqdır. İran mütləq eyni yolu getməyəcək, lakin heç bir məsuliyyətli qüvvənin bu təhlükəni kiçiltməyə haqqı yoxdur. Ölkənin qorunub saxlanmasını istəyənlər qəbul etməlidirlər ki, davamlı birgəyaşayış millətlərin razılığından asılıdır və repressiya ilə təmin olunmur.
Digər tərəfdən, qeyri-fars millətlərinin öz müqəddəratını təyinetmə hüququna nail olması da onların birliyindən və birgə əməkdaşlığından asılıdır. Pərakəndəlik, yorucu rəqabətlər və milli hüquqların mərkəzi hakimiyyət iddiaçıları ilə ayrı-ayrı razılaşmalara bağlanması yeni istibdadın tətbiq olunması təhlükəsini artırır. Bu millətlər arasında əməkdaşlıq bir-birinin hüquqlarının qarşılıqlı tanınmasına, ərazi mübahisələrinin sülh yolu ilə həllinə və bütün sakinlərin hüquqlarının təmin edilməsinə əsaslanmalıdır. Milli bərabərliyi və hakimiyyətin real bölgüsünü qəbul edən fars demokratik qüvvələrinin dəstəyi də razılaşma yolunu asanlaşdıra bilər.
Bu prosesdə Azərbaycan türklərinin seçimi həlledici çəkiyə malikdir. Azərbaycan digər millətlərlə birlikdə azad və bərabər birgəyaşayış yolunu aça bilər; lakin onun tələblərinə cavab yenə də inkar və repressiya olarsa, mərkəzçi qüvvələr bunun nəticələrini öz hüquqlarını tələb edən xalqın üzərinə atmamalıdırlar. İranın gələcəyi böyük ölçüdə ondan asılıdır ki, Azərbaycanın və digər millətlərin iradəsi tanınacaq, yoxsa onu susdurmaq üçün yenidən zora əl atılacaq və İran balkanlaşdırılacaq.
