چرا آذربايجان و ايران از تقابل فاصله گرفتند؟
با وجود حمله پهپادی به نخجوان و افزایش تنشهای لفظی، مجموعهای از ملاحظات امنیتی، جمعیتی و دیپلماتیک باعث شد روابط تهران و باکو از مسیر تقابل نظامی فاصله بگیرد.
به گزارش آراز نیوز نشریه آمریکایی نشنال اینترست در مقالهای نوشت، همزمان با آغاز جنگ در منطقه، نگرانیهایی درباره گسترش درگیری به قفقاز جنوبی و تأثیر آن بر روابط جمهوری آذربایجان و ایران مطرح شد. با این حال، تا کنون این نگرانیها محقق نشده و هر دو کشور تلاش کردهاند از ورود به یک رویارویی مستقیم پرهیز کنند.
یکی از مهمترین نقاط تنش، حادثه ۵ مارس بود؛ جایی که پهپادهای سپاه پاسداران وارد حریم هوایی جمهوری آذربایجان شده و فرودگاه بینالمللی نخجوان را هدف قرار دادند. همچنین گزارشهایی از اصابت یک پهپاد دیگر به یک مدرسه در منطقه شکرآباد منتشر شد که به زخمی شدن تعدادی از غیرنظامیان و خسارات قابل توجه انجامید. با وجود افزایش لحن تهدیدآمیز میان دو طرف، این بحران بهسرعت از طریق کانالهای دیپلماتیک مهار شد و به درگیری گسترده تبدیل نشد.
در ادامه، باکو برای کاهش تنشها رویکردی متفاوت در پیش گرفت و با ارسال صدها تُن کمکهای بشردوستانه شامل مواد غذایی و تجهیزات پزشکی به ایران، تلاش کرد مسیر تعامل را تقویت کند. این کمکها که عمدتاً با هدف حمایت از جمعیت آسیبدیده، بهویژه تورکهای آذربایجانی ساکن ایران، انجام شد، همزمان با ماه رمضان و نوروز صورت گرفت.
روابط ایران و آذربایجان از زمان استقلال باکو در سال ۱۹۹۱ همواره ترکیبی از همکاری و بیاعتمادی بوده است. در این میان، حضور دهها میلیون تورک آذربایجانی در ایران بهویژه در استانهای اردبیل، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، زنجان، همدان و تهران یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده این رابطه به شمار میرود.
بر اساس این تحلیل، این جمعیت بزرگ نهتنها یک عامل اجتماعی، بلکه یک متغیر ژئوپلیتیک در روابط دو کشور محسوب میشود. در حالیکه این گروه نسبت به برخی دیگر از اقلیتها و ملل ساکن در این ایران در ساختار اجتماعی ایران ادغام بیشتری دارند، محدودیتها در حوزه زبان، آموزش و فعالیتهای فرهنگی و سیاسی همچنان پابرجاست و سیاستهای آسیمیلاسیون و استعمار داخلی ایران علیه تورکان آذربایجان جنوبی ادامه دارد.
همزمان، شرایط داخلی ایران نیز بر رفتار این کشور تأثیرگذار بوده است. بحرانهای زیستمحیطی مانند خشک شدن دریاچه اورمیه، کمبود منابع آبی و فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ، وضعیت مناطق شمالی که عمدتاً محل سکونت تورکهاست را پیچیدهتر کرده است.
برخی تحلیلگران هشدار میدهند که پس از پایان جنگ، احتمال تشدید رویکردهای امنیتی در داخل ایران وجود دارد؛ بهویژه در قبال ملل غیرفارس. در همین راستا، محدودیتهای اینترنتی نیز دسترسی به اطلاعات دقیق از وضعیت داخلی را کاهش داده است.
در مجموع، این گزارش نشان میدهد که ترکیبی از عوامل از جمله تمایل باکو به حفظ بیطرفی، استفاده از ابزارهای دیپلماتیک و انسانی، و حساسیتهای تهران نسبت به جمعیت آذربایجانی داخل کشور نقش مهمی در جلوگیری از تبدیل تنشها به یک تقابل نظامی ایفا کرده است. آینده این روابط نیز تا حد زیادی به روند جنگ و تحولات منطقهای وابسته خواهد بود.
