İranla ABŞ–İsrail oxu arasında gərginliyin artdığı və İrana mümkün hərbi hücum ehtimalları ilə bağlı müzakirələrin gücləndiyi bir vaxtda, bəzi qeyri-rəsmi hesabat və təhlillər Türkiyənin mümkün hakimiyyət boşluğu yaranacağı halda prosesə qoşulmağa hazır ola biləcəyini irəli sürür. Bu iddialara görə, Ankara sərhəd bölgələrində – xüsusilə Qərbi Azərbaycan vilayətində – təhlükəsizlik nizamı çöksə, vəziyyətə nəzarət etmək, terror qruplarının fəaliyyətinin qarşısını almaq və mümkün qaçqın axınını idarə etmək üçün müdaxilə edə bilər. Bəzi mənbələr bu nəzarətin qeyri-sabitlik davam edərsə Cənubi Azərbaycanın digər şəhərlərinə də yayıla biləcəyini ehtimal edir. Bu ssenarilər hələlik yalnız ehtimal xarakteri daşısa da, türk milli fəallar qarşısında mühüm sual yaradır: belə bir dəyişiklik baş verərsə, nə etmək lazımdır?

İlk prinsip emosional və tələsik reaksiyalardan qaçmaqdır. Hərbi və geosiyasi proseslər çoxqatlı və mürəkkəbdir və emosional qərarlar geri dönməz nəticələr doğura bilər. Azərbaycanlı milli fəallar hər hadisəni uzunmüddətli milli maraqlar prizmasından qiymətləndirməli, ani emosiyalara və media təsirlərinə qapılmamalıdır. Ən vacib məsələ daxili birliyin qorunmasıdır. Tarix göstərir ki, böhran anlarında daxili parçalanma millətin ən böyük sərvətini məhv edir.

Eyni zamanda rəsmi strukturlarda çalışan çoxsaylı azərbaycanlıların da bölgənin taleyinə bağlı olduğu danılmazdır. Onlarla vətəndaş cəmiyyəti arasında etimad körpülərinin qurulması böhran zamanı xaosun və radikal qüvvələrin sui-istifadəsinin qarşısını ala bilər. İstisna və qarşıdurma yanaşması isə parçalanmanı daha da dərinləşdirəcək.

Növbəti mərhələdə Azərbaycanlı siyasi qüvvələrin – liberal, sol və digər istiqamətlərin – minimum ortaq prinsiplər ətrafında birləşməsi zəruridir. Bu prinsiplərə türk bölgələrinin təhlükəsizliyi, vətəndaşların müdafiəsi, etnik qarşıdurmaların qarşısının alınması və demokratik hüquqların qorunması daxil ola bilər. Təşkilatlanma olmadan bölgənin taleyi başqalarının qərarına buraxılacaq.

Reallıq budur ki, Türkiyənin mümkün məhdud müdaxiləsi belə olsa, bu addım ilk növbədə Türkiyənin milli maraqlarına xidmət edəcək. Heç bir xarici güc bir xalqın gələcəyini uzunmüddətli şəkildə təmin etmir. Əsas dayaqlar daxili birlik, sosial həmrəylik və siyasi təşkilatlanma olmalıdır.

Eyni zamanda fars mərkəzli avtoritar qüvvələrin güclənməsi riski də nəzərdən qaçırılmamalıdır. Mövcud nizam çöksə, mərkəzçi və avtoritar qüvvələrin hakimiyyətə gəlməsi ehtimalı var. Bu səbəbdən vətəndaş institutlarının gücləndirilməsi və hüquq yönümlü siyasi diskursun inkişafı həyati əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə olaraq, regionda sürətli dəyişikliklər baş verərsə, həlledici faktor Azərbaycanlı fəalların siyasi yetkinliyi və təşkilatlanma səviyyəsi olacaq. Böhranlar həm fürsət, həm də təhlükə yaradır. Bu fürsətdən yararlanmaq üçün cəmiyyət emosional parçalanmadan uzaq durmalı və strateji düşünməlidir.

Cənubi Azərbaycan mümkün dəyişikliklər ərəfəsində rasional düşüncə, birlik və planlaşdırmaya ehtiyac duyur. Xarici qüvvələrin rolu müvəqqətidir; qalıcı olan isə türk xalqının təhlükəsizliyini, hüquqlarını və ləyaqətini qorumaq məsuliyyətidir.