Azerbaycan Milli Hareketinin Yeniden Yükselişi

1990’lar kökten küresel değişimlerin yaşandığı yıllardır. Bu dönemde iki kutuplu dünya düzeni çökmüş ve küreselleşme ve haberleşme çağları başlamıştır. Bu derin değişimler İran’da da eski ve çözümlenmemiş sorunların yanı sıra yeni istekler ve sorunların ortaya çıkmasını sağlamıştır.
90’lı yıllar Azerbaycan Milli Hareketi’nin yeniden canlanma ve yayılma yıllarıdır. Azerbaycan Milli Hareketi’nin yeniden alevlenmesi ve hızla kitleler arasında yayılmasının sebeplerini üç ana gruba ayırmak mümkündür;
a) Küresel nedenler: Sovyetlerin yıkılışıyla iki kutuplu dünya düzeninin çöküşü ve küreselleşme ve haberleşme çağının başlaması,
b) Bölgesel Nedenler: Başta Kuzey Azerbaycan olmak üzere Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı. Bu bağlamda Karabağ Savaşı ve Ebülfez Elçibey’ın ortaya çıkışı da önemli faktörler sayılmaktadır.
Bunların yanı sıra Türkiye’nin ekonomik ve özellikle kültürel olarak güçlenip cazibe merkezi haline gelmesi de oldukça önemli bir etken olmuştur.
c) İç nedenler: İran’daki dini rejimin siyasi, ekonomik ve kültürel başarısızlığı ve siyasi İslam ideolojisinin iflası,
İran’da geçen seksen yılda var olan köklü dini, etnik, ekonomik ayrımcılıkların yarattığı infiali de en önemli iç nedenlerin zümresinde görmek gerekmektedir.
80’lerin sonları itibarı ile İran-Irak savaşın bitmesi ve Sovyetlerin çatırtı seslerinin gelmesiyle aynı zamanda Güney17 Azerbaycan’da da fikri ve düşünsel hareketlilikler hızlanmaya başlamıştır. Bu dönemde Güney Azerbaycan şehirlerinde ve üniversitelerinde gizli yapılan Azerbaycan-Türk dil, tarih, musiki ve benzeri kurslar yaygındı. Bu zamandan itibaren “Azerbaycan Milli Hareketi” adı sıkça kullanılmaya ve yayılmaya başlamıştır.
Azerbaycan Milli Hareketi’nin ilk sokağa çıkışı 1992 yılında Kuzey Azerbaycan’da Laçın kentinin işgali ve İran’ın Ermenistan’a verdiği desteği protesto etmek amacıyla olmuştur. Bu olayda Tebriz üniversitesinde toplanan bir grup Türk öğrenci protesto yürüyüşü başlatmış, bu yürüyüş dakikalar içinde büyüyerek sokağa taşmış ve şehirde kısa süreli gerginlik yaşanıp gözaltına alınanlar olmuştur. Bu olay zamanında önemsiz bir vaka olarak algılansa da milli hareketin ilk filli hareketi olarak tarihe geçmiş ve bir başlangıç noktası olmuştur.
1995 yılı meclis seçimlerinde Tebriz’de milli düşünceli adayların ilk turda halkın oyunu almasına rağmen tutuklanarak, ikinci tur seçimlere katılmalarına izin verilmemesi Tebriz’de sokak hareketlerine ve güvenlik güçleri ile çatışmaya neden olmuştur. 1
Reformist cumhurbaşkanı “Hatemi”nin iktidara gelmesi ile (1997) ülkenin siyasi ortamında kısmi bir yumuşama meydana gelmiştir. Hatemi’nin cumhurbaşkanlığı yaptığı iki dönem İran’ın devlet edebiyatında “Islahat” (reform) dönemi olarak anılır. Birinci dönemde gerçekten bir takım reformlar yapılsa da Hatemi devletin en önemli karar merkezlerini elinde bulunduran muhafazakârların baskısına dayanamayıp verdiği sözlerden geri dönmeye başlamış ve dolayısıyla da ikinci dönemine gelindiğinde reformlardan geriye bir tek ad kalmıştı.
Hatemi’nin birinci döneminde medyada yaranan kısmı rahatlığı kullanan Azerbaycanlı aydın ve öğrenciler büyük bir basın atağına geçmiş, çok sayıda dergi ve gazete çıkarmışlar. 1999-2000 yıllarında ülke çapında çıkan Türkçe öğrenci dergisi (bu dergiler genelde üniversite dışında da yayılmakta idi) sayısı altmışı geçmişti ve Nevid-i Azerbaycan (Urumiye), Şems-i Tebriz (Tebriz) ve Ümid-i Zencan (Zencan) gibi iki dilli yayınlar (Azerbaycan Türkçesi-Farsça) yüksek tirajlarda yayınlanmakta idi. Fakat Hatemi’ni birinci döneminin sonlarından itibaren reform girişimlerinin hüsrana uğramasıyla Azerbaycan Milli Hareketi’nin medya atağının da sonuna gelinmiş oldu ve hepsi yetkililer tarafından kapatıldı.
Sözü edilen dönem Güney Azerbaycan’da milli mefkûrenin yaygınlaşması açısından önemli bir dönemdir. Bu aşamada milli aktivistler ilk kez olarak halka doğrudan hitap etme şansı buldu ve halktan da geniş bir ilgi ve destek buldular.
Azerbaycan Milli Hareketinin Yeniden Yükselişi
Kaynak: Güney Azerbaycan Türklüğünün Özgürlük Mücadelesi Yolunda Azerbaycan Milli Direniş Teşkilatı (AMDT)

Birinci Bölüm: Kısaca Azerbaycan Tarihi
İkinci Bölüm: Güney Azerbaycan Milli Hareketi’nin Tarihsel Gelişimi

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*


Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.